Sparnaður í frjálsri upplýsingatækni

Tryggvi Björgvinsson skrifar um notkun hugbúnaðar hjá hinu opinbera.

Í Fréttablaðinu miðvikudaginn 9. desember birtist grein um mögulega notkun frjáls og opins hugbúnaðar hjá ríkinu og sparnað sem af því hlýst. Greinina má rekja til fyrirspurnar sem Birgitta Jónsdóttir flutti í þinginu en í greinarbútnum er einnig rætt við Halldór Jörgensson, framkvæmdastjóra Microsoft á Íslandi. Halldór kallar eftir nánari upplýsingum um málið enda rétt hjá honum að þörf sé á ítarlegri greiningu. Fjármálaráðuneytið hefur, samkvæmt þingskjalinu og fréttinni, nú þegar áttað sig á þörfinni og vinnur að ítarlegri kostnaðargreiningu.

Niðurstaða þeirrar greiningar ásamt vinnu ráðuneyta um kosti og galla frjáls og opins hugbúnaðar verður forvitnilegt og gott innlegg inn í þessa umræðu.

Aftur á móti óska ég þá eftir ítarlegri upplýsingum frá Halldóri. Hann segir að leyfisgjöld séu samkvæmt þeirra útreikningi að meðaltali 7,5 prósent af heildarkostnaði. Það er eflaust rétt í einhverjum tilfellum þó svo að rannsókn frá árinu 2005 á rafrænni stjórnsýslu Evrópuríkja, rannsókn sem var fjármögnuð af Evrópusambandinu, sýndi fram á að um 20 prósent af heildarkostnaði væru leyfiskostnaður. Því má ætla að rafræn stjórnsýsla á Íslandi geti sparað allt að 20 prósent með því að nota frjálsan og opinn hugbúnað. Rannsóknin tekur það fram að þessi hlutur sé mun hærri en 5-10 prósenta hluturinn sem áætlanir um eignarhaldskostnað gefa til kynna og Halldór virðist vísa til. Rannsóknin, sem byggist á mælingum frekar en áætlunum, tekur það aftur á móti fram fram að 20 prósenta hluturinn samræmist niðurstöðum annarra rannsókna.

Halldór nefnir einnig réttilega að mestur kostnaður sé í rekstri, innleiðingu og ýmsum verkefnum og véfengir sparnað Þjóðleikhússins sem nefndur er bæði í þingskjalinu og fréttinni. Ég er ekki í stöðu til að tjá mig um mál Þjóðleikhússins og samning þess við innlent hugbúnaðarfyrirtæki um þjónustu en í raun má búast við, samkvæmt fyrrgreindri rannsókn á stjórnvöldum Evrópuríkja, að rekstrarkostnaðurinn muni lækka við notkun frjáls og opins hugbúnaðar.

Þá ályktun má draga af niðurstöðum rannsóknarinnar sem segja að umsjónarmenn frjálsra og opinna hugbúnaðarkerfa anni um 35 prósentum fleiri tölvum en umsjónarmenn ófrjálsra hugbúnaðarkerfa.

Raunveruleg dæmi styðja rannsóknirnar. Franska lögreglan, sem hefur í heildina um 90 þúsund tölvur, ákvað árið 2004 að hefja innleiðingu á frjálsum og opnum hugbúnaði og hefur í dag, að eigin sögn, sparað í kringum 50 milljónir evra. Samkeppnin mun snúast um innlenda þjónustu á frjálsum hugbúnaði, sem er öllum aðgengilegur, og lögmál markaðarins um framboð og eftirspurn mun knýja fram lægri þjónustu- og innleiðingarkostnað.

Rannsóknir og raunveruleg dæmi sýna að á endanum náist fram sparnaður.

Þeim sparnaði er náð að hluta til vegna lægri leyfisgjalda þar sem frjáls og opinn hugbúnaður er annað hvort ókeypis eða ódýrari, að hluta til sökum lægri þjónustukostnaðar þar sem innlend þekking myndast og umsjónarmenn tölvukerfa geta annað fleiri vélum. Auk þess má einnig búast við lægri vélbúnaðarkostnaði því samkvæmt svari fjármálaráðherra, með tilvitnun í Verkmenntaskólann á Akureyri, er hægt að endurnýta eldri tölvur og nýta vélbúnaðinn lengur. Á heildina litið er frjáls hugbúnaður fýsilegri kostur núna og í framtíðinni.

Það er ódýrara að vera sjálfbær.

• Allir fyrirlesararnir sem komu fram á ráðstefnunni
• Háskólinn í Reykjavík fyrir húsnæði og samvinnu
• Prentlausnir ehf. fyrir frábæra þjónustu og afslátt
• Merkt ehf. fyrir frábæra þjónustu og afslátt af bolum
• Tölvulistinn ehf.fyrir stuðning við dreifingu frjálsrar tónlistar á geisladiskum
• Frjálsa samfélagið á Íslandi fyrir alla hjálpina

Að auki viljum við þakka öllum ráðstefnugestum fyrir komuna og bjóða nýja meðlimi velkomna í félagið. Þið megið búast við fréttum gegnum póstfangið fsfi@fsfi.is og öllum meðlimum er auðvitað velkomið að nýta póstlistann sem vettvang til umræðu um málefni stafræns frelsis.

Fyrir þá sem notfærðu sér bolagerðina okkar, þá viljum við minna fólk á að “baka” bolinn við 150 gráðu hita í u.þ.b. 3 mínútur á blæstri, svo málningin haldist í þvotti.

Dagskrá

09:00 Skráning og kaffi

10:00 Setning – Tryggvi Björgvinsson, formaður FSFÍ
10:20 Eric F. Saltzman, Creative Commons
11:20 Harald Gunnar Halldórsson, lögfræðingur
11:40 Kristín Atladóttir, Doktorsnemi við Háskóla Íslands

12:00 Hádegismatur (á eigin vegum)

12:45 Sveinn í Felli, OpenOffice.is
13:05 Tómas Edwardsson, Opin kerfi
13:25 Ólafur Garðarsson, Íkon
13:45 Pétur Ágústsson, TM Software
14:05 Ólafur Sigurvinsson, Kerfisþróun

14:25 Eiríkur Hrafnsson, Idega

14:45 Kaffihlé

15:00 Daniel Schmitt, WikiLeaks
16:00 Birgitta Jónsdóttir, þingmaður

16:20 Ian Watson, Háskólinn á Bifröst
16:40 Hjálmar Gíslason, DataMarket

17:00 Frelsisverðlaun FSFÍ 2009 og Ráðstefnuslit

Skráðu þig í gegnum Facebook hér

eða skráðu þig hér:

cforms contact form by delicious:days

Um fyrirlesarana

Eric F. Saltzman
Creative Commons

Tilgangur Creative Commons er að búa til sameign til sköpunar, það er samansafn verka sem leyfir og hvetur fólk til frekari sköpunar og að veita neytendum aukið aðgengi að verkunum með því að hvetja alla til að deila þeim með sér. Í dag eru Creative Commons leyfin notuð af mörgum listamönnum, útgefendum og neytendum í samfélagi sem færir neytendur nær listamönnum. Creative Commons samtökin voru stofnuð árið 2001 og árið 2008 var talið að um 130 milljónir verka væru gefin út undir Creative Commons og tilheyrðu þar með skapandi sameigninni. Eric F. Saltzman er stjórnarmeðlimur og meðstofnandi Creative Commons samtakanna.

Harald Gunnar Halldórsson
Lögfræðingur

Harald Gunnar Halldórsson er lögfræðingur og meistaranemi við lagadeild Háskóla Íslands. Hann hefur nýlega unnið með Félagi um stafrænt frelsi á Íslandi varðandi endurskoðun íslensku höfundalaganna sem menntamálaráðuneytið hefur hafið. Harald Gunnar hefur kynnt sér Creative Commons verkefnið til hlítar og unnið með FSFÍ í tengslum við notkun Creative Commons leyfanna í íslensku lagaumhverfi.

Kristín Atladóttir
Doktorsnemi við Háskóla Íslands

Kristín er að vinna doktorsverkefni við Háskóla Íslands á sviði menningarhagfræði. Markmið verkefnisins er að kanna hvort hagrænar forsendur höfundaréttarlaganna haldi, eftir breytingar sem orðið hafa á lagarammanum undanfarna áratugi, og hvort hagsmunir fyrirtækja sem framleiða höfundarréttarvarið efni hafi styrkst umfram hagsmuni skapenda og almennings. Undanfarið hefur Kristín verið að skoða viðbrögð tónlistariðnaðarins við breyttri neytendahegðun í kjölfar stafrænnar miðlunar á tónlist.

Sveinn í Felli
OpenOffice.is

Sveinn í Felli er í forsvari fyrir hóp sem vinnur að upptöku, þýðingu og kennslu á frjálsa og opna skrifstofuvöndlinum OpenOffice.org. Í sumar vann hann ásamt kennurum við Verkmenntaskólann á Akureyri að þýðingu kennslubókar um notkun skrifstofuvöndulsins sem er aðgengileg á vefslóðinni http://www.openoffice.is/. Hann hefur einnig sett á laggirnar póstlista fyrir notkun og þýðingarstarf OpenOffice.org en þýðing OpenOffice.org, sem er öll unnin í sjálfboðaliðavinnu, er í dag þannig að 40% notendaviðmóts skrifstofuvöndulsins hefur verið þýtt.

Tómas Edwardsson
Opin kerfi

Íslenska upplýsingafyrirtækið Opin kerfi bauð fyrst upp á stuðning við GNU/Linux stýrikerfið árið 1996 og hefur síðan þá haft innan sinna vébanda fjölda sérfræðinga í innleiðingu og ráðgjöf á frjálsum og opnum hugbúnaði. Meðal innleiðingarverkefna frjáls og opins hugbúnaðar í íslenskum skólum sem Opin kerfi hafa staðið fyrir má nefna Ubuntu útstöðvar hjá Lækjarskóla í Hafnarfirði, Moodle kennsluumsjónarkerfið í Menntaskólanum á Ísafirði og Asterisk símalausnir fyrir nýstofnaðan Framhaldsskóla Mosfellsbæjar.

Ólafur Garðarsson
Íkon

Íkon hefur á undanförnum árum unnið að innleiðingu frjáls hugbúnaðar á Íslandi. Fyrirtækið hefur meðal annars sett upp GNU/Linux útstöðvar í Farfuglaheimilinu í Laugardal og hjá Verkmenntaskólanum á Akureyri. Íkon rekur einnig vefhýsingarþjónustu undir vörumerkinu Eðalnet en öll vefhýsing þar notast við frjálsan og opinn hugbúnað. Að undanförnu hefur Íkon unnið þróun í kringum hugbúnaðarveitu sem gefur notendum möguleika á að nálgast hugbúnað eins og viðskiptakerfi yfir Netið óháð stýrikerfi.

Pétur Ágústsson
TM Software

Hugbúnaðarfyrirtækið TM Software hefur áralanga reynslu á sviði frjáls og opins hugbúnaðar. Fyrirtækið býður upp á ráðgjöf, þarfagreiningu og þjónustu við innleiðingu á frjálsum og opnum hugbúnaði. Sérfræðiþekking TM Software snýr að miklu leyti að frjálsum hugbúnaði fyrir viðskiptalífið eins og Jasper viðskiptagreindarhugbúnaðinum, Orbeon formasmiðinum, Alfresco skjalastjórnunarkerfinu og Mule skeytamiðlaranum ásamt fjölda annarra frjálsra lausna. Auk þess hafa forritarar TM Software mikla reynslu í þróun frjáls og opins hugbúnaðar.

Ólafur Sigurvinsson
Kerfisþróun

Aðalstarfsemi íslenska hugbúnaðarfyrirtækisins Kerfisþróunar er þróun bókhalds- og upplýsingahugbúnaðarins Stólpa. Fyrirtækið hefur tengt þeirri þróun fært sig sífellt meira inn á svið frjáls og opins hugbúnaðar og hefur meðal annars í dag tengt skrifstofuvöndulinn OpenOffice.org, viðskiptavenslahugbúnaðinn SugarCRM, símkerfið Asterisk og skjalastjórnunarkerfið Alfresco við Stólpa. Í sumar sá Kerfisþróun um innleiðingu frjáls hugbúnaðar í notendaumhverfi Þjóðleikhússins, sem fyrir vikið leiddi til 75% sparnaðar í útgjöldum leikhússins vegna upplýsingatækni.

Eiríkur Hrafnsson
IOS / Idega

Íslenski vefhugbúnaðurinn Idega var í mörg ár þróaður sem séreignarhugbúnaður af samnefndu fyrirtæki. Í ár ákváðu Idega-menn að frelsa Idega með því að gefa hugbúnaðinn út undir frjálsa leyfinu GNU GPL (útgáfu 3). Samhliða því skipti fyrirtækið um nafn og heitir í dag IOS (sem stendur fyrir Idega Open Source). IOS er aðalþróunaraðili Idega og veitir ráðgjöf og þjónustu varðandi notkun, uppsetningu, viðhald og þróun hugbúnaðarins.

Daniel Schmitt
WikiLeaks

WikiLeaks er verkefni sem stefnir að því að gera hverjum sem er kleift að leka trúnaðargögnum til almennings. Á síðustu tveimur árum hefur verkefnið lekið yfir milljón skjölum sem ekki voru ætluð til almennrar birtingar – þar á meðal glærusýningu af stjórnarfundi Kaupþings skömmu fyrir bankahrun, sem olli talsverðu fjaðrafoki í hérlendum fjölmiðlum. Meðal annarra markverðra skjala sem WikiLeaks hefur birt má nefna meðlimaskrá British National Party (í tvígang), skýrslu um mengunarslys á Fílabeinsströndinni sem unnin var fyrir Trafigura, uppköst að ACTA-sáttmálanum, og fleira í þeim dúr. Daniel Schmitt er talsmaður fyrir WikiLeaks.

Birgitta Jónsdóttir
þingmaður

Birgitta Jónsdóttir er þingflokksformaður Hreyfingarinnar, og settist á þing fyrr á þessu ári. Hún hefur meðal annars lagt fram fyrirspurn á þingi um útgjöld ríkisins vegna hugbúnarkaupa og er meðal flutningsmanna þingsályktunartillögu um opnun gagnasafna á vegum ríkisins. Stafrænt frelsi er þannig komið á dagskrá stjórnmálanna hér á landi og gagnsæi í stjórnarháttum er meginmarkmið þeirra sem að því standa.

Ian Watson
Háskólinn á Bifröst

Ian Watson er lektor við félagsfræðideild Háskólans á Bifröst en hefur einnig kennt upplýsingahönnun og leturfræði við hönnunarbraut Listaháskóla Íslands og tekið þátt í Reykjavíkurakademíunni. Við Háskólann á Bifröst hefur Ian Watson haldið utan um og verið ritstjóri Bifröst Journal of Social Science sem er íslenskt opið vísindarit, það er vísindarit með opinn aðgang að fræðigreinunum (Open Access Journal), gefið út undir Creative Commons.

Hjálmar Gíslason
DataMarket

Hjálmar Gíslason er raðfrumkvöðull sem nú sinnir fjórða fyrirtæki sínu, DataMarket ehf., sem sérhæfir sig í öflun og miðlun upplýsinga úr tölvutækum gagnagrunnum. Annað áhugamál hans er opnun gagnagrunna, og hann er í hópi þeirra sem standa að opingogn.net, skrásetning á gagnasöfnum opinberra aðila og aðgengis að þeim. Fyrir hönd Já situr Hjálmar einnig í dómnefnd keppninnar Þú átt orðið sem snýr að notkun gagna úr Beygingarlýsingu íslensks nútímamáls.

FSFÍ þakkar Háskólanum í Reykjavík.

Nú nálgast óðfluga ráðstefna FSFÍ fyrir árið 2009. Stjórnin hefur staðið í ströngu undanfarnar vikur við að setja saman öfluga dagskrá sem á upp á pallborðið hjá Íslendingum öllum við þær erfiðu aðstæður sem við stríðum nú við.

Aðalfyrirlesarar, eins og kemur fram á vefsíðu FSFÍ verða þeir Eric F. Saltzman, einn stofnenda Creative Commons, og Daniel Schmitt, talsmaður WikiLeaks.

Okkur vantar fólk sem hefur tíma og áhuga á að taka þátt í að gera atburðinn að veruleika!

Ef þú hefur einhvern af eftirfarandi hæfileikum:

• Myndvinnsla (klippingar og upptökur)
• Þýðingar (t.d. kynningarefni úr ensku)
• Hönnun
• Orðfærni (skrifa kynningarefni)
• Fjáröflun (útvega styrki og stuðning)
• Óbilandi áhuga

Endilega verið í sambandi við stjorn@fsfi.is

Einnig viljum við vekja athygli á því að við hvikum ekki frá því að ráðstefnur félagsins séu lausar við aðgangseyri og öllum opnar, en þó fylgir svona atburðum alltaf viss kostnaður og FSFÍ er rekið á sjálfboðavinnu og því ávallt frekar félítið. Við viljum því biðja alla sem eiga kannski frekar fé en tíma aflögu, að íhuga að leggja okkur lið með beinu framlagi.

Reikningur: 526-26-3638
Kennitala félagsins er: 470308-1170

Allir styrktaraðilar verða nafngreindir, ef þeir óska eftir því á styrktaraðilasíðu FSFÍ.

Með von um jákvæð viðbrögð og sköpunarvilja!

Stjórn Félags um stafrænt frelsi á Íslandi

Í Bandaríkjum Norður-Ameríku starfa samtök sem ásamt öðrum voru hvatning til stofnunar FSFÍ:  Electronic Frontier Foundation. EFF fjalla um pólitísk og lagaleg deilumál sem snúa að málfrelsi,  persónuvernd og öðrum almennum þegnréttindum í netheimum. Ólíkt starfi Free Software Foundation og Creative Commons, sem miða að því að breiða út leyfisskilmála sína, þjónar EFF kynningar- og varnarhlutverki gegn árásum. FSFÍ hefur hingað til ekki haft burði til þess að taka varnarhlutverkið að sér, en við vonumst til að svo geti orðið að lokum.

Það kann að vera erfitt að sjá skyldleikann milli „ókeypis forrita“ og lögsókna fyrir ólöglegar hleranir.  Tengslin eru samt til staðar. Eins og við þreytumst aldrei á að útskýra felst gildi frjáls hugbúnaðar ekki í sparnaði: Það sem skiptir mestu máli er að frjáls hugbúnaður gerir notendanum kleift að skilja kerfið sem stjórnar honum. Kerfið heldur engu leyndu fyrir notendum sínum. Barátta EFF gegn ólöglegum hlerunum AT&T í Bandaríkjunum er af svipuðum meiði. Þeir vilja meina að AT&T hafi ekki verið heimilt að leyna almenning því hversu auðvelt var fyrir löggæslustofnanir þar vestra að láta hlera símalínur – jafnvel án dómsúrskurðar. Engin leyndarmál. Í upplýsingasamfélaginu eru þetta vígorðin sem skekja allt. Líka á litla Íslandi.

Í um það bil ár höfum við heyrt alls konar fólk annað hvort krefjast þess eða staðhæfa að „allt verði uppi á borðinu“. Engu að síður fara enn fram litlir og lokaðir fundir, ríkisstjórn skipar þingmönnum enn fyrir verkum, og bankaleyndin margfræga er enn heilög. Eða hvað? Í ágústbyrjun tóku fréttamenn eftir því að WikiLeaks, vefsíða sem sérhæfir sig í að opinbera gögn sem aðrir vilja ekki að komi fyrir sjónir almennings, hafði komist yfir áhugaverðan glærupakka frá Kaupþingi, sem hafði verið gerður skömmu fyrir hrun. Kaupþing hafði sömuleiðis tekið eftir því, og óskaði eftir því að hann yrði fjarlægður. Við því var ekki orðið, heldur var beiðnin sjálf einnig birt. Engin leyndarmál. Ísland skalf þegar lögbann var sett á fréttaflutning RÚV og WikiLeaks var á allra vörum. Að lokum laut Kaupþing í lægra haldi og féll frá lögbannskröfu sinni. Hugmyndafræði WikiLeaks, að allt eigi að vera uppi á borðum og að öllum eigi að vera gert kleift að skilja kerfið sem stjórnar þeim, hafði betur í þessu tilfelli. Þessari hugmyndafræði deilum við í FSFÍ, þó við beitum öðrum aðferðum.

Það er ekki að ástæðulausu sem við rekjum þetta mál hér og nú. FSFÍ hefur ákveðið að halda ráðstefnu um stafrænt frelsi í annað sinn. Í fyrra snerist ráðstefnan að stórum hluta um frjálsan hugbúnað en  þangað kom einnig John Perry Barlow, einn af stofnendum Electronic Frontier Foundation. Á þessari  annarri ráðstefnu, sem FSFÍ hefur ákveðið að gera að árlegum viðburði, á fullveldisdegi Íslands, 1.  desember, höfum við ákveðið að sýna landsmönnum fleiri hliðar stafræns frelsis.

FSFÍ hefur um nokkurt skeið unnið að ráðstefnunni sem verður haldin í Háskólanum í Reykjavík, 1. desember næstkomandi. Félagið hefur boðið fulltrúum WikiLeaks að halda fyrirlestur um verkefnið og viðkomandi málefni á ráðstefnunni. Félagið hefur einnig boðið fulltrúum Creative Commons til að ræða um mikilvægi frjálsrar menningar. Báðir aðilar hafa þegið boðið og FSFÍ kynnir því með stolti  aðalfyrirlesara Ráðstefnu um stafrænt frelsi 2009: Daniel Schmitt, talsmann WikiLeaks, og Eric F. Saltzman, einn af meðstofnendum Creative Commons samtakanna.

FSFÍ mun kynna ráðstefnuna betur á næstu dögum.

Hallgrímur H. Gunnarsson hefur stigið niður sem stjórnarmeðlimur Félags um stafrænt frelsi á Íslandi. Í stað hans hefur stjórn FSFÍ ákveðið að r ákveðið að leita til aðila sem hafa áður starfað með stjórninni og stjórnin treystir. Þessir nýju stjórnarmeðlimir FSFÍ eru Flóki Ásgeirsson, Herbert Snorrason og Jóhann Friðriksson.

Flóki Ásgeirsson er einn af upphaflegum stofnendum RGLUG og laganemi við Háskóla Íslands. Herbert Snorrason er áhugamaður um stjórnmál og sagnfræðinemi við Háskóla Íslands. Jóhann Friðriksson er áhugamaður um frjálsan og opinn hugbúnað og vinnur fyrir upplýsingatæknifyrirtækið Skýrr. Það er vert að taka það fram að vinnuveitandi Jóhanns mun ekki hafa áhrif á starfsemi FSFÍ á neinn hátt annan en að mögulega veita félaginu betri innsýn inn í íslenskt atvinnulíf.

Við óskum Flóka, Herberti og Jóhanni til hamingju með stjórnarstöðuna.

Á svipuðum tíma og Richard Stallman byrjaði á GNU verkefninu, skilgreindi frjálsan hugbúnað og stofnaði Frjálsu hugbúnaðarsamtökin byrjaði jarðeðlisfræðineminn Einar Kjartansson að vinna að fyrstu útgáfu hugbúnaðar til að greina jarðskjálftabylgjur. Hugbúnaðurinn, sem hlaut nafnið Seismic Unix, lifir mjög góðu lífi í fræðiheiminum og hefur hlotið nokkur verðlaun í gegnum tíðina. Notkun og áframhaldandi þróun hugbúnaðarins er ekki háð mörgum skilmálum, eitthvað sem tíðkaðist á uppvaxtarárum upplýsingatækninnar og svipar mjög til hugmyndafræði frjáls hugbúnaðar, sem hefur verið Seismic Unix mjög til framdráttar. Síðan þá hefur Einar unnið í öðrum rannsóknarverkefnum en mikilvægast af öllu fyrir framgöngu frjáls hugbúnaðar á Íslandi hefur Einar eignast börn.

Bjarni Rúnar, elsti sonur Einars, hefur verið einn ötulasti baráttumaður frjáls hugbúnaðar á Íslandi. Bjarni Rúnar byrjaði að vinna með tölvur í kringum 10 ára aldurinn og árið 1992, þegar hann var sextán ára, setti hann forrit sem hann hafði búið til, völundarhússskaparann maze, á Netið. Maze er líklegast fyrsta forritið sem Bjarni Rúnar setti á Netið og leyfði heiminum að sjá. Bjarni Rúnar sendi maze inn á USENET þræðina alt.sources og comp.lang.c og þrátt fyrir að hann hafi ekki gefið það út undir neinu sérstöku hugbúnaðarleyfi að þá er það augljóst að hann ætlaði sér ekki að sitja einn á sköpunarverkinu. Í USENET póstinum segir Bjarni Rúnar:

,,I am not pleased  with everything, feel free to modify and replace whatever needs it.

If anybody loves it to pieces mail would be welcome.. Also I would kinda like to keep copies of any major changes to the code.“

Gjafmildi Bjarna Rúnars, eins sjálfsagt og honum eflaust fannst það, átti eftir að verða til þess að nokkrum árum seinna varð Bjarni Rúnar í fararbroddi innleiðingar frjáls hugbúnaðar á Íslandi.

Vitundarvakning

Í desember árið 1995 kom út fyrsta tölublaðið af Tölvuheimi, eða PC World Ísland, íslensku tímariti um tölvur. Í gömlum tölublöðum má glögglega sjá hvernig frjáls og opinn hugbúnaður ryður sér hægt og rólega til rúms á Íslandi. Í upphafi var ekki mikið fjallað um frjálsan og opinn hugbúnað. Fyrsta tölublaðið birti dóm um Windows 95, annað tölublaðið, sem kom út í byrjun árs 1996, bar saman stýrikerfin Windows NT, Windows 95 og OS/2 Warp Connect. Upplýsingafrelsi skaut upp kollinum í fjórða tölublaði Tölvuheims. Elías Halldórsson hafði þýtt ,,Sjálfstæðisyfirlýsingu netheima“ eftir John Perry Barlow og þýðing Elíasar var birt á heilli opnu í blaðinu.

Í september sama ár, árið 1996, var svo minnst á frjálsan og opinn hugbúnað í fyrsta skiptið. Tölvuheimur tók viðtal við ungan starfsmann Margmiðlunar, Egil Rúnar Erlendsson, og birti viðtalið undir titlinum ,,Ég heiti egill & ég er tölvufíkill“. Egill Rúnar lýsir ánægju sinni að fá að vinna með frjálsan og opinn hugbúnað hjá Margmiðlun þegar hann segir: ,,Sem betur fer eru þetta almennilegar græjur sem ég er að vinna með; til dæmis þrjár Linux vélar.“ Egill Rúnar telur einnig upp nokkrar af sínum uppáhaldsvefsíðum en á meðal þeirra er vefsíða frjálsa og opna vefþjónsins Apache, http://www.apache.org/, og vefsíða frjálsu og opnu stýrikerfisdreifingarinnar RedHat, http://www.redhat.com/. Tveimur mánuðum síðar, í nóvember 1996, er viðtal tekið við kerfisstjóra Margmiðlunar, sem reynist vera Bjarni Rúnar Einarsson. Í viðtalinu er ekkert minnst á áhuga Bjarna Rúnars á frjálsum hugbúnaði en það var um þetta leyti, það er skömmu eftir að Bjarni Rúnar hóf störf hjá Margmiðlun, að hann setti saman kynningarsíðu um frjálsa stýrikerfið GNU/Linux á vefsvæðinu http://www.mmedia.is/linux/. Kynningarsíðan átti eftir að vera vinsæll viðfangsstaður margra forvitinna tölvunotenda sem vildu vita meira um frjálsan og opinn hugbúnað. Bjarni Rúnar bauð einnig á þessum tíma upp á geisladisk með RedHat ásamt nokkrum viðbótum frá sjálfum sér. Þessar breytingar Bjarna Rúnars voru vísirinn að íslenskun frjáls stýrikerfis. Geisladiskurinn kostaði 500 krónur og innifalið í því verði var sendingarkostnaður hvert á land sem er.

Í desembertölublaði Tölvuheims árið 1996 birtist svo fyrsta stóra greinin um frjálsan og opinn hugbúnað þegar Pétur Björnsson, penni Tölvuheims og tölvunarfræðinemi við Háskóla Íslands, fór ítarlega í gegnum sögu frjáls og opins hugbúnaðar í greininni ,,GNU & Linux: Hugbúnaður framtíðar eða draugar fortíðar?“.  Pétur segir frá Richard Stallman og Linus Torvalds en fer þó örlítið rangt með mál þegar hann segir að Frjálsu hugbúnaðarsamtökin (Free Software Foundation) hafi verið stofnuð af Stallman til að ,,hamla gegn sölu hugbúnaðar með því að stuðla að drefingu hugbúnaðar án endurgjalds.“ Pétur minnist samt sem áður á það örlítið seinna í greininni að ,,[f]orritskóði [frjáls hugbúnaðar] liggur á lausu.“ Eftir þessa grein var lítið fjallað um frjálsan hugbúnað í Tölvuheimi þangað til árið 1998 en þá átti frjáls hugbúnaður eftir að minna verulega á sig í íslensku upplýsingasamfélagi.

Opinn hugbúnaður

Árið 1998 ákvað bandaríska tölvufyrirtækið Netscape að opna aðganginn að frumþulum vafrans síns og gefa hann út undir heitinu Mozilla. Tölvuheimur hafði áður fjallað um Netscape og jafnvel lagt það til að fólk notaði frekar Netscape en Internet Explorer frá Microsoft. Samt sem áður urðu viðbrögðin ekki mikil í tölublöðum Tölvuheims fyrri hluta ársins. Í júlí/ágústtölublaðinu er talað um að GIMP bjóði Photoshop birginn í lítilli grein undir titlinum ,,Unix tólið Gimp gegn Photoshop“. Greinin tekur það ekkert sérstaklega fram að um frjálsan hugbúnað sé að ræða heldur einblínir á samanburð þessara tveggja forrita. Í septembertölublaði Tölvuheims árið 1998 er svo minnst í fyrsta skiptið á umskiptingu Netscape vafrans yfir í Mozilla þegar lítil grein birtist um tölvugarpinn Jamie Zawinski, sem hlóð Mozilla fyrstur manna upp á Netið. Greinin sem bara titilinn ,,jwz: Ofursvali yfirhakkarinn hjá Netscape“ var ekki löng og fréttunum ekki gefinn mikill gaumur.

Í október, sama ár, er birtur samanburður á stýrikerfum í greininni ,,Keppnin um gluggasætið“. Í þessum samanburði fær GNU/Linux í fyrsta skiptið að vera með og er meira að segja fyrsta stýrikerfið sem fjallað er um í dóminum, sem var í rauninni tvíþættur. Það var sagt að GNU/Linux væri ,,[ó]keypis en fráhrindandi“ en aftur á móti var líka sagt að ,,[m]argir kerfisstjórar hreinlega elska Linux.“ Í þessum sama mánuði stofnaði Bjarni Rúnar, að ósk Loga Ragnarssonar, póstlista fyrir íslenskun KDE gluggaumhverfisins á léni Bjarna Rúnars, molar.is. Íslenskun KDE átti eftir að gera margt gott og verða að minnsta kosti einum íslenskum ráðherra örlítið til skammar um það bil ári seinna.

Sama mánuð og dómurinn um GNU/Linux sem skjáborðsstýrikerfi fellur og KDE þýðingarlistinn komst í gagnið tóku þrír félagar: Tryggvi Farestveit, Theodór Ragnar Gíslason og Árni Arent Guðlaugsson, sig til og stofnuðu félagið Linux á Íslandi. Markmið Linux á Íslandi var að miðla upplýsingum og fræðsluefni. Linux á Íslandi stefndi einnig að því að vera með frjáls og opin forritunarverkefni. Mánuðinn þar á eftir, í nóvember, fór vefsíðan http://www.linux.is/ í loftið. Á Linux.is var hægt að nálgast ýmsar fréttir um GNU/Linux, flestar þýddar úr erlendum miðlum, og ræða við aðra áhugasama á spjallborði síðunnar. Í sama mánuði stóð Bjarni Rúnar í því að kynna Háskóla Íslands fyrir GNU/Linux bæði í stúdentablaðinu og á málþingi á vegum háskólans.

Í desember 1998 birtir Tölvuheimur stóra grein eftir Vilhjálm Þorsteinsson. Í greininni sem nefnist ,,Kynþokkafullur hugbúnaður…“ útskýrir Vilhjálmur hugmyndafræðina ágætlega, segir frá Linux, Apache, GNU og Sendmail og segist vera ,,algjörlega sannfærður um opin forrit.“ Til þess að fullvissa sig um að allt sé satt og rétt leitar Tölvuheimur til Bjarna Rúnars og spyr hann álits á greininni. Bjarni Rúnar segir greinina góða og bendir á nokkur smávægileg atriði sem mætti betur komast til skila.

Bjarni Rúnar útskýrir svo frjálsan hugbúnað betur fyrir lesendum Tölvuheims í næsta tölublaði, janúar/febrúartölublaðinu árið 1999. Bjarni Rúnar útskýrir hvað frjáls hugbúnaður er og af hverju frelsi er mikilvægt fyrir litla þjóð eins og Ísland. Í greininni kemur hann einnig inn á verð frjáls hugbúnaðar, mörgæsina Tux og KDE þýðingarstarfið. Í sama tölublaði segir Tölvuheimspenninn Hjálmar Snær Gíslason frá samkomu tengdri tungutækni undir titlinum ,,Tungulipurt tölvufólk“. Á einni myndinni hefur Hjálmar Snær bætt við myndtexta þannig að Mörður Árnason virðist segja ,,Svo var ég aðeins að fikta mig áfram í Linux um daginn…“ Það var orðið svalt að fikta við frjálsan hugbúnað.

Grasrótin blómstrar

Um svipað leyti og Bjarni Rúnar skrifaði greinina fyrir janúar/febrúartölublaðið gekk frjáls íslensk tölvumenning inn í nýja tíma. Félag áhugamanna um Unix, Vinix eða ,,VINIr uniX“, var stofnað svipuðum tíma, í janúar 1999. Í desember árið áður hafði Bjarni Rúnar útbúið póstlistann vinix á sama léni og KDE þýðingin, molar.is. Póstlisti Vinix varð fljótt vinsæll samkomustaður á Netinu þar sem áhugasamir netverjar skiptust á upplýsingum og tæknilegri aðstoð með frjálsan hugbúnað. Félagið Vinix fylgdi fordæmi erlendra notendahópa Linux (LUG – Linux User Groups) með því að halda fundi og uppsetningarsamkomur þar sem GNU/Linux dreifingar voru settar upp á mörgum tölvum áhugasamra eigenda. KDE þýðingarlistinn og Vinix sýndi áhugasömu tölvufólki hversu stór og virkur hópur hafði áhuga á frjálsum stýrikerfum. Vinix félaginu var aldrei stýrt af neinni stjórn heldur var það sjálfstæð framtakssemi meðlima félagsins sem dreif baráttuna áfram.

Í marstölublaði Tölvuheims árið 1999 var fjallað um það hvernig Björn Bjarnason, þáverandi menntamálaráðherra, náði að sigra erlenda hugbúnaðarrisann Microsoft og sannfæra fyrirtækið um að þýða Microsoft Windows 98 yfir á íslensku. Björn Bjarnason hafði skrifað undir samninginn í janúar og í framhaldi af því hafði KDE þýðingarhópurinn hafði sent frá sér fréttatilkynningu um þýðingu KDE. Fréttatilkynningin varð til þess að frétt birtist á vef Morgunblaðsins, http://www.mbl.is, Hrafnkell Eiríksson fór í símaviðtal í útvarpsþættinum ,,Á línunni“ á Rás 2 og Bjarni Rúnar fór í stutt viðtal í Kastljós þar sem hann ræddi um KDE, GNU/Linux og Microsoft. Í DV í mars var sagt frá Linux Expo og Linus Torvalds undir fyrirsögninni ,,Heimsyfirráð í næstu viku.“ Frjáls og opinn hugbúnaður var búinn að vekja athygli annarra innlendra fjölmiðla en Tölvuheims. Þrátt fyrir allt þetta sviðsljós og jafnvel þó svo að Bjarni Rúnar hafi tveimur mánuðum áður minnst á KDE þýðingarnar í Tölvuheimi, var ekkert minnst á KDE sjálfboðaliðastarfið í grein Tölvuheims um Microsoft-samninga menntamálaráðherra. Björn Bjarnason sagði frá málinu í ræðu við málþingsstofnun Vigdísar Finnbogadóttur 28. nóvember 2002 og nefndi þau vonbrigðisviðbrögð almennings, bæði vegna þess klúðurs sem fylgdi þýðingunni og einnig því að KDE þýðingunni hafi ekki verið gefinn gaumur. Á þessum tíma voru Íslendingar farnir að senda inn breytingar og viðbætur við frjáls hugbúnaðarverkefni. Þar á meðal höfðu Bjarni Rúnar og Hrafnkell sent breytingar í KDE verkefnið og þar af leiðandi var Ísland mun tengdara KDE en nokkurn tímann Microsoft Windows 98.

Um það bil mánuði eftir að greinin um Microsoft-samningana birtist í Tölvuheimi, eða 20. apríl 1999, var fyrsta Linux ráðstefna landsins haldin á vegum Skýrslutæknifélags Íslands. Einn af skipuleggjendum ráðstefnunnar var Bjarni Rúnar og aðalfyrirlesarar ráðstefnunar voru Bruce Perens, sem hafði tekið þátt í mótun hugtaksins opinn hugbúnaður árið áður og Alan Cox, einn virkasti forritari Linux-kjarnans. Linus Torvalds hafði meðal annarra verið boðið á ráðstefnuna en hann komst ekki vegna anna eða svo sagði hann Þórarni R. Einarssyni þegar þeir ræddu um ráðstefnuna á Hartsfield-Jackson flugvellinum í Atlanta.

Áhrifamikið áhugamál

Sumarið 1999 urðu ritstjóraskipti hjá Tölvuheimi. Stefán Hrafn Hagalín lét af störfum sem ritstjóri og Pétur Björnsson, sem skrifaði fyrstu stóru greinina um frjálsan hugbúnað í Tölvuheimi, tók við ritstjórastólnum. Fyrsta tölublaðið undir stjórn þessa nýja ritstjóra Tölvuheims var júlí/ágúst-tölublaðið það ár. Þetta tölublað var hylling til frjálsa og opna hugbúnaðarheimsins því megininntak blaðsins var frjáls og opinn hugbúnaður. Forsíðumyndin sem var hönnuð af Einari Þór Einarssyni sýndi teiknaða mynd af Linus Torvalds og mörgæsum (kaldhæðnislega var forsíðan unnin í séreignarforritunum Photoshop 5.0 og QuarkXPress 4.01). Ritstjórapistillinn kallaðist ,,Opinn kóði“ og tölublaðið innihélt stóra grein um Linux, auk 4 blaðsíðna viðtals við Linus Torvalds. Í sama tölublaði var kynnt væntanleg kennslubók í ritröð útgáfufyrirtækis Tölvuheims um notkun Linux: ,,Linux – á eigin spýtur“.

Kennslubókin kom út um mánaðamótin nóvember/desember 1999. Bókinni fylgdi geisladiskur með GNU/Linux dreifingunni RedHat sem lesendur gátu sett upp á tölvunni sinni. Svipaður diskur með RedHat 6.1 fylgdi Tölvuheimi í apríltölublaðinu árið 2000. Aðilarnir á bak við Linux.is höfðu stofnað fyrirtækið Firmanet í ágúst 1999 til að bjóða upp á þjónustu við Linux og Firmanet var umboðsaðili RedHat á Íslandi. Það var samt fyrirtæki Opin kerfi sem gaf lesendum Tölvuheims stýrikerfið en Opin kerfi hafði boðið upp á stuðning við GNU/Linux stýrikerfi frá árinu 1996 og formlegt samstarf fyrirtækisins við Red Hat hófst þetta ár. Richard Allen, starfsmaður Opinna kerfa, hafði meðal annars undirbúið námskeið um GNU/Linux hjá Opnum kerfum. Það olli örlitlum ruglingi að Opin kerfi dreifðu diskunum þó svo að Firmanet væri umboðsaðili. Það voru samt starfsmenn Opinna kerfa sem uppskáru mörg símtöl vegna lesenda sem ákváðu að prófa diskinn sem fylgdi með Tölvuheimi en höfðu lent í vandræðum. Tölvuheimur birti strax í næsta tölublaði, í maí 2001, ítarlega grein um uppsetningu RedHat til þess að hjálpa ráðvilltum lesendum að setja upp GNU/Linux. RedHat 6.2 fylgdi með októbertölublaðinu sama ár og RedHat 7 fylgdi júnítölublaðinu árið 2001. Frjáls og opinn hugbúnaður, þá sérstaklega GNU/Linux, varð tíður gestur á síðum Tölvuheims alveg þar til prentaða útgáfa blaðsins var lögð niður árið 2005. Frjáls og opinn hugbúnaður var við þann tímapunkt búinn að festa sig tryggilega í sessi í íslenskum upplýsingatækniiðnaði.

Á meðan Tölvuheimur dreifði diskum með Red Hat til lesenda blaðsins voru íslenskir áhugamenn í óða önn að koma á fót innlendum vefsvæðum tengdum frjálsum hugbúnaði. Í mars árið 2000 kom Kristinn E. Arnarsson, ásamt öðrum, vefsvæðinu http://www.tux.is/ í gagnið. Tux.is starfaði aðallega sem spegill fyrir ýmsan frjálsan hugbúnað og leiðbeiningar um notkun frjáls hugbúnaðar. Vinsæla vefsvæðið Hugi.is sem sinnti áhugamálum landans opnaði í nóvember fyrir áhugamálið Linux á slóðinni http://www.hugi.is/linux/ undir stjórn Jóhannesar Reykdal.

Í marsmánuði 2001 voru haldnar tvær Linux ráðstefnur. Sú fyrri, haldin 15. mars, var önnur Linux ráðstefna Skýrslutæknifélags Íslands. Aðalfyrirlesarar Linux ráðstefnu Skýrslutæknifélagsins, sem var haldin í Salnum í Kópavogi, voru Eric S. Raymond, höfundur The Cathedral and the Bazaar, og Alan Cox sem kom í annað sinn. Nýherji hélt svo ráðstefnu um Linux í samstarfi við IBM, 12 dögum seinna, eða 27. mars, á Hótel Sögu. Á ráðstefnu Nýherja og IBM fræddi Oluf Jørgensen frá IBM Nordic ráðstefnugesti um það hvernig IBM nýtti sér Linux í starfsemi sinni og í vörum sínum.

Nýjar hreyfingar

Um þetta leyti hafði dregið svo mikið úr fundarstarfsemi og uppsetningarveislum Vinix að starfsemi félagsins fór að mestu leyti fram á póstlistanum. Það var svo í septembermánuði 2003, nánar tiltekið þann 18. september, að Hallgrímur Heiðar Gunnarsson auglýsti stofnun notendahóps GNU/Linux í Reykjavík, RGLUG (Reykjavík GNU/Linux User Group) sem hann og Flóki Ásgeirsson settu á laggirnar með hjálp annarra. Póstlisti hafði verið stofnaður fyrir RGLUG um það bil tveimur vikum áður, eða 3. september, en listinn hlaut töluverða gagnrýni meðal Vinix-meðlima. Gagnrýnina mátti rekja til þess að Vinix-meðlimir höfðu áhyggjur af því að frjálsa samfélagið á Íslandi myndi tvístrast með tilkomu RGLUG og Bjarni Rúnar benti RGLUG mönnum á að Vinix hafði upphaflega verið hugsað sem notendahópur Linux á Íslandi. Það var rætt um að sameina póstlista Vinix og RGLUG en af því varð ekki. Vinix-meðlimir gerðust einnig meðlimir í RGLUG sem fljótlega náði töluverðum vinsældum og jók áhuga landsmanna á frjálsum hugbúnaði.

Til að byrja með voru fundir haldnir um það bil mánaðarlega en fljótlega dróst verulega úr þeim og á endanum varð RGLUG keimlíkt Vinix, það er starfsemi RGLUG fór að mestu leyti fram á póstlista félagsins. Stuttu eftir að RGLUG var stofnað, eða í októbermánuði 2003, fékk RGLUG eldskírn sem olli töluverðu fjarðafoki. Háskólinn í Reykjavík vann að rannsóknarverkefninu Pronto sem breytti Linux kjarnanum og gaf breytingarnar út en krafðist þess að sérstakir skilmálar væru samþykktir áður en hægt væri að ná í Pronto-breytingarnar. Freyr Gunnar Ólafsson skrifaði harðorða grein um nálgun Pronto-verkefnisins væri mögulegt brot á GPL leyfi Linux kjarnans og meðlimir RGLUG voru almennt á sömu skoðun. Gísli Hjálmtýsson, sem stjórnaði Pronto verkefninu, reyndi að réttlæta nálgun Pronto rannsóknarhópsins með því að segja RGLUG mönnum að lögfræðingar Háskólans í Reykjavík höfðu farið yfir málið og talið þetta vera leyfilegt, auk þess sem að hann benti á að GPL leyfið hafði ekki fengið neina reynslu í dómsmálum. Ummæli Gísla fóru mjög fyrir brjóstið á RGLUG-meðlimum en á endanum var ákveðið að fara rólegar í málið og reyna að leiðrétta misskilning Pronto-hópsins. Á endanum fjaraði málið út en misskilningurinn sýndi samt sem áður fram á tvennt: Kynning á frjálsum hugbúnaði, frjálsum leyfum og hugmyndafræðinni sem liggur að baki var brýn á Íslandi. Þar að auki var mjög nauðsynlegt fyrir frjálsa samfélagið á Íslandi að geta útvegað sér lögfræðilegs álits og aflað sér orðspors á Íslandi sem alvöru hreyfingar. Skref í þá átt var aftur á móti ekki tekið fyrr en tæpum fimm árum seinna eða árið 2008. Í millitíðinni héldu RGLUG-meðlimir áfram baráttu sinni fyrir frjálsum hugbúnaði og frjálsa samfélagið á Íslandi hélt áfram að dafna.

Þann 29. október 2003 setti Ólafur Jens Sigurðarsson á laggirnar áhugamannahóp um frjálsa ritvinnsluhugbúnaðinn LaTeX. Hópurinn sem hlaut nafnið ÍsTeX gaf út fréttabréfið SamanTeXt og var frekar virkur til að byrja með þó svo að með tímanum hafi starfsemi hans dalað niður í einstaka spurningar á póstlista hópsins. Árið 2004 stofnuðu Steinn Eldjárn Sigurðarson, bróðir hans Bergur Eldjárn Sigurðarson og Paul Richardson fyrirtækið ODG (Open Development Group) sem hafði það að markmiði að vinna eingöngu með frjálsan og opinn hugbúnað. Starfsemi ODG snerist að mestu leyti að þjónustu í kringum frjálsa kennsluhugbúnaðinn Moodle sem íslenskir skólar höfðu áhuga á en starfsemin lagðist svo hægt og rólega niður með tímann, aðallega vegna lítils áhuga mögulegra viðskiptavina á þessum tíma.

Opinber áhugi

Í desember 2004 fóru nokkrir RGLUG-meðlimir á fund með menntamálaráðuneytinu til að kynna ráðuneytinu fyrir frjálsum og opnum hugbúnaði. Á fundinum dreifði Bjarni Rúnar geisladiskum með Knoppix GNU/Linux dreifingunni til viðstaddra sem ræddu ýmis málefni tengd frjálsum og opnum hugbúnaði, meðal annars hvort kalla ætti hugbúnaðinn frjálsan hugbúnað. Að loknum fundi hafði menntamálaráðuneytið öðlast áhuga á frjálsum hugbúnaði sem leiddi til þess að hægt var að leita til ráðuneytisins til að fjármagna að einhverjum hluta komu Richard Stallman, upphafsmanns frjáls hugbúnaðar, til Íslands.

Það var því fyrir tilstuðlan menntamálaráðuneytisins og fjárframlaga frá meðlimum RGLUG að það tókst að fá Stallman til landsins í janúar 2005. Freyr Gunnar sá að mestu leyti um skipulagninguna en naut aðstoðar Steins Eldjárns og Hallgríms Heiðars ásamt annarra liðlegra einstaklinga. Stallman hélt vel sótta fyrirlestra í Kennaraháskólanum tvo daga í röð. Sá fyrri fjallaði um höfundarétt og samfélagið en sá seinni um hættuna sem fylgir einkaleyfum á hugbúnaði. Fimm mánuðum síðar, í maí, spurði Nýherji hvort Linux sé framtíðin á sinni annarri ráðstefnu í samstarfi við IBM. Um 90 manns sóttu ráðstefnu Nýherja sem er til marks um mikinn áhuga Íslendinga á frjálsum og opnum hugbúnaði á þessum tíma.

Árið 2007 lögðust íslensk stjórnvöld í vinnu við að marka stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað. Upphaf þess verkefnis má rekja til ársins 2004 þegar Evrópusambandið gaf út skjal um samevrópska, rafræna stjórnsýslu: ,,European Interoperability Framework for pan-European eGovernment Services“, skjali sem mælir með notkun opins hugbúnaðar og opinna staðla. Íslensk stjórnvöld gengu mjög langt í mótun stefnunnar sem er keimlík stefnu breskra stjórnvalda en samt sérstök að því leyti að sérstaklega er talað um það að íslenskar menntastofnanir ættu að gefa nemendum kost á því að kynna sér frjálsan hugbúnað til jafns við séreignarhugbúnað. Í framhaldi af því hóf Reiknistofnun Háskóla Íslands að dreifa ókeypis eintökum af frjálsa skrifstofuvöndlinum OpenOffice.org á geisladiskum til þeirra sem höfðu áhuga.

Stefna stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað kom út 11. mars 2008 við mikinn fögnuð frjálsa samfélagsins á Íslandi. Um svipað leyti tók frjálsa samfélagið nýtt skref fram á við þegar Félag um stafrænt frelsi á Íslandi (FSFÍ) var stofnað. FSFÍ sækir fyrirmynd sína í margar erlendar stofnanir sem berjast fyrir frelsi og mannréttindum í stafrænum heimi, svo sem Frjálsa hugbúnaðarstofnunin (Free Software Foundation), Electronic Frontier Foundation og Creative Commons. Markmið FSFÍ er að kynna stafrænt frelsi í öllum sínum myndum og aðstoða einstaklinga, áhugamannahópa, fyrirtæki og stofnanir að auka frelsi Íslendinga. Með tilkomu FSFÍ hafði frjálsa samfélagið loksins möguleika á því lagalega áliti sem hefði þurft í Pronto-málinu, aðallega vegna aukinnar innlendrar þekkingar en einnig vegna áhuga Eben Moglen á starfsemi FSFÍ og samstarfi félagsins við Moglen.

Frjáls framtíð

Eben Moglen kom til Íslands í tengslum við ráðstefnu sem FSFÍ stendur fyrir árlega, Reykjavík Digital Freedoms Conference. Það má í rauninni segja að ráðstefnan hafi orðið til vegna komu Eben Moglen til Íslands. Fyrsta ráðstefnan var vel sótt og ásamt Eben Moglen var John Perry Barlow, frá Electronic Frontier Foundation, aðalfyrirlesari. Auk þeirra kynntu bæði innlendir og erlendir fyrirlesarar ráðstefnugesti fyrir ýmsum öðrum öngum stafræns frelsis.

Í kringum ráðstefnuna hittu fyrirlesararnir ráðherra, þingmenn og annað framafólk í íslensku samfélagi. Meðal þeirra sem funduðu með fyrirlesurunum voru Björn Bjarnason, þáverandi dómsmálaráðherra, Katrín Jakobsdóttir, þingkona Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs sem síðar varð menntamálaráðherra, Halla Björg Baldursdóttir og Guðbjörg Sigurðardóttir hjá upplýsingasamfélaginu á vegum forsætisráðuneytisins og forseti íslenska lýðveldisins, herra Ólafur Ragnar Grímsson. Auk þess fóru fyrirlesarar í bæði útvarps- og blaðaviðtöl á meðan þeir voru á landinu. Eben Moglen sneri aftur um það bil ári seinna og hitti mikið af sömu aðilum, meðal annars Katrínu Jakobsdóttur, þá starfandi sem menntamálaráðherra, og Ólaf Ragnar Grímsson, forseta Íslands. Moglen kynnti rök samfélagsins fyrir því að Ísland ætti að skipta yfir í frjálsan hugbúnað fyrir þessum aðilum sem og öðrum aðilum og ráðherrum. Sér til fulltingis hafði Moglem með sér teymi lögfræðinga og laganema á vegum Software Freedom Law Center til þess að styðja mál sitt og miðla reynslu, meðal annars frá Kerala-héraðinu í Indlandi.

Í marsmánuði 2009 skrifaði Smári Páll McCarthy harðorða grein í vefdagbók sína þar sem hann sagði frá orðrómi um framkomu Microsoft við íslenska endursöluaðila. Í greininni segir Smári Páll frá því að endursöluaðilar Microsoft á Íslandi tóku skellinn af ógreiddum Microsoft-leyfum fyrirtækja sem höfðu orðið gjaldþrota. Greinin komst í erlenda fjölmiðla, þar á meðal vinsælu fréttasíðuna Slashdot. Í framhaldi af þessari grein hafði Haukur Arnþórsson samband við nokkra Íslendinga sem hafa mikinn áhuga á frjálsum og opnum hugbúnaði, til dæmis Frosta Sigurjónssson, fyrrverandi forstjóra Nýherja og Guðjón Má Guðjónsson, oft kenndan við Oz. Þessir aðilar og fleiri tóku höndum saman og settu af stað verkefni um innleiðingu opins hugbúnaður á Íslandi. Hópurinn setti upp vefsíðuna http://www.opinhugbunadur.is/ til þess að halda utan um átakið og miðla erlendum fréttum um innleiðingu opins hugbúnaðar.

Mánuði seinna, í apríl 2009, gaf upplýsingasamfélagið á vegum forsætisráðuneytisins út Handbók um stafrænt frelsi. Í handbókinni, sem er aðgengileg á stafrænu formi á http://www.ut.is/Stafraent_frelsi/, er fjallað um frjálsan og opinn hugbúnað, opna staðla og frjálsa menningu. Handbókin, sem svarar mörgum spurningum sem brennur á opinberum starfsmönnum, var gefin út undir frjálsu leyfi og innihald bókarinnar hefur til dæmis ratað á vefsvæði átakshópsins um innleiðingu opins hugbúnaðar.

Á árunum 2008 til 2009 hófu opinberar stofnanir að skipta yfir í frjálsan og opinn hugbúnað. Ríkisskattstjóri framkvæmdi samanburð á frjálsa og opna skrifstofuvöndlinum OpenOffice.org og séreignarskrifstofuvöndlinum Microsoft Office. Verkmenntaskólinn á Akureyri skipti stórum hluta tölvustofa í skólanum yfir í frjálsa og opna stýrikerfið Ubuntu og kennarar við skólann hafa útbúið kennsluefni í OpenOffice.org skrifstofuvöndlinum. Í framhaldi af því verkefni hefur þýðing OpenOffice.org yfir á íslensku hafist og póstlisti settur af stað. Sveinn í Felli fer fyrir verkefninu og hefur náð undraverðum árangri á stuttum tíma. Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbær hafa hafið innleiðingu frjáls og opins hugbúnaðar. Þjóðleikhúsið skipti yfir í frjálsan og opinn hugbúnað og Landspítalinn Háskólasjúkrahús hefur ákveðið að skipta yfir í eins mikinn frjálsan og opinn hugbúnað og kostur er. Nokkur fyrirtæki hafa sprottið upp sem byggja á notkun og þjónustu í kringum frjálsan og opinn hugbúnað og menntamálaráðuneytið hefur sagt frá samstarfi sínu við FSFÍ um að setja upp vettvang fyrir samstarf íslenskra skóla með notkun og þróun frjáls hugbúnaðar.

Skriðþungi frjáls hugbúnaðar á Íslandi hefur aldrei verið jafn mikill. Það er ljóst að framtíð frjáls hugbúnaðar á Íslandi er björt. Framtíð Íslands er frjáls.

En svo eru hinir. Fiktararnir. Krakkarnir sem rifu brauðristina í sundur, eða örbylgjuofninn. Sem smíðuðu vélmenni úr legókubbum. Fólkið sem fæst ekki til að koma heim í mat, er alltaf úti í bílskúr, eða í tölvuherberginu, eða einhversstaðar að nærast á tækni. Þetta fólk er allsstaðar í kringum okkur. Píparinn, smiðurinn, símvirkinn. Frændi þinn sem kann að gera við tölvur og frænka þín sem kann að gera við bíla. Við þörfnumst þessa fólks.

Án þeirra myndi tæknin okkar ekki virka. Hver myndi slá rafmagninu inn aftur, eða laga sturtuhausinn sem kemur aldrei heitt vatn út úr? Hver myndi fara upp á þak og gera við það, eða halda símstöðvunum gangandi? Hver myndi keyra vélarnar í skipunum og flugvélunum, sjá til þess að posarnir virki, og að ljósastaurarnir kveiki á sér? Líttu í kringum þig. Hvað gæti bilað?

En þrátt fyrir allt þetta fólk sem heldur tækninni okkar gangandi virðumst við taka svörtum kössum án nokkurs fyrirvara. Í gegnum tíðina hafa svörtu kassarnir jú verið opnanlegir, ef eitthvað er að, en nú er það að breytast. Mörg fyrirtæki eru byrjuð að framleiða tækni sem er ekki hægt að taka í sundur, sem er ekki hægt að rýna í og fikta með. Þessi fyrirtæki bera fyrir sér hugverkarétt og skaðabótaábyrgð og allskonar lagaflækjur þrátt fyrir að þær stangist á við mannlegt eðli.

Alveg frá því að maðurinn kom niður úr trjánum í apalíki hefur hann viljað skilja verkfærin sín. Meðan um var að ræða spýtur og steina var það lítið mál. Það var engin skaðabótaábyrgð á spjótum, og enginn hugverkaréttur varði plóginn. Eftir því sem tæknin okkar verður flóknari verður brýnna að til sé fólk sem skilur tæknina út og inn, en lagaumhverfið okkar stendur í vegi fyrir því að fólk geti fiktað, og framleiðendur tækninnar finna stöðugt nýjar leiðir til að koma í veg fyrir að fólk geti tekið hlutina í sundur.

Þegar strákurinn í Ástralíu reyndi að taka iPodinn sinn í sundur og skoða hvernig hann virkaði fann hann engar skrúfur, enga leið til að taka hann í sundur, þannig að hann rak skrúfjárn inn í hliðina á tækið og beint inn í rafhlöðuna, sem sprakk framan í hann. Og lögfræðingar Apple spurðu: Skaðabótaábyrgð hvað?

Og þegar strákurinn í Noregi fann leið til að lesa DVD diska án þess að nota lykil frá vottuðum framleiðanda, og gerði milljónum manna mögulegt að horfa á myndirnar sem þau höfðu keypt á hvaða tölvukerfi sem þau vildu, þá birtust lögfræðingarnir frá DVD CCA og heimtuðu lögbann. Og Jon spurði: Hugverkaréttur hvað?

Þetta er það sem gerist þegar fólk fiktar nú til dags. Það þarf fyrst að brjóta lása, og svo að brjóta lög. Ef það hefur heppnina með sér sleppur það óskaðað frá því með nýja þekkingu á virkni heimsins, en allt of oft núorðið er það bara ekki hægt.

Mannkynið hefur ríkt fiktaraeðli. Við erum öll fiktarar inn við beinið. Og mannlegt eðli er miklu eldra en hagkerfið, miklu eldra en hugverkaréttur. Það er mjög mikilvægt að við stöndum vörð um rétt okkar til að fikta. Rétt okkar til að skilja.

Af þeirri ástæðu vill FSFÍ hvetja alla til að fjölmenna á lokasýningu myndarinnar. Fyllum salinn og fögnum boðskapi myndarinnar: Menning okkar þarf á stafrænu frelsi að halda. Nýtum tækifærið til að spyrja Gaylor, sem hefur gefið myndina út undir Creative Commons Attribution Share-Alike Non-Commercial leyfi, spurninga um myndina, um leyfið til að endurblanda myndina og um stafrænt frelsi almennt.

Þið megið einnig endilega kjósa í áhorfendaverðlaunakosningu RIFF og ef RIP!: A Remix Manifesto er að ykkar mati besta mynd hátíðarinnar þá auðvitað kjósið þið hana.

Síðasta sýning RIP!: A Remix Manifesto verður í Háskólabíói, sunnudaginn 27. september kl. 18:00.

ATH: Leiðréttur sýningartími

Til stendur að spila frjálsa tónlist, mögulega með áherslu á GirlTalk hljómsveitina, en það er einmitt hljómsveitin sem myndin Rip!: A Remix Manifesto snýst um, og því kannski sérstaklega viðeigandi hlustunarefni.

Á vefsíðu Kaffi Zimsen er að finna prýðilegt kort fyrir þá sem vita ekki hvar staðinn er að finna.

Stutt summa:

Hvað: Software Freedom Day 2009 á Íslandi
Hvar: Kaffi Zimsen
Hvenær: Laugardaginn 19. September, kl.18-22

Við hjá FSFÍ vonumst til að sjá sem flesta, enda rík ástæða til að fagna, en þó árið 2008 hafi verið gott fyrir stafrænt frelsi á Íslandi, verður 2009 líklega enn betra! :-)