En svo eru hinir. Fiktararnir. Krakkarnir sem rifu brauðristina í sundur, eða örbylgjuofninn. Sem smíðuðu vélmenni úr legókubbum. Fólkið sem fæst ekki til að koma heim í mat, er alltaf úti í bílskúr, eða í tölvuherberginu, eða einhversstaðar að nærast á tækni. Þetta fólk er allsstaðar í kringum okkur. Píparinn, smiðurinn, símvirkinn. Frændi þinn sem kann að gera við tölvur og frænka þín sem kann að gera við bíla. Við þörfnumst þessa fólks.

Án þeirra myndi tæknin okkar ekki virka. Hver myndi slá rafmagninu inn aftur, eða laga sturtuhausinn sem kemur aldrei heitt vatn út úr? Hver myndi fara upp á þak og gera við það, eða halda símstöðvunum gangandi? Hver myndi keyra vélarnar í skipunum og flugvélunum, sjá til þess að posarnir virki, og að ljósastaurarnir kveiki á sér? Líttu í kringum þig. Hvað gæti bilað?

En þrátt fyrir allt þetta fólk sem heldur tækninni okkar gangandi virðumst við taka svörtum kössum án nokkurs fyrirvara. Í gegnum tíðina hafa svörtu kassarnir jú verið opnanlegir, ef eitthvað er að, en nú er það að breytast. Mörg fyrirtæki eru byrjuð að framleiða tækni sem er ekki hægt að taka í sundur, sem er ekki hægt að rýna í og fikta með. Þessi fyrirtæki bera fyrir sér hugverkarétt og skaðabótaábyrgð og allskonar lagaflækjur þrátt fyrir að þær stangist á við mannlegt eðli.

Alveg frá því að maðurinn kom niður úr trjánum í apalíki hefur hann viljað skilja verkfærin sín. Meðan um var að ræða spýtur og steina var það lítið mál. Það var engin skaðabótaábyrgð á spjótum, og enginn hugverkaréttur varði plóginn. Eftir því sem tæknin okkar verður flóknari verður brýnna að til sé fólk sem skilur tæknina út og inn, en lagaumhverfið okkar stendur í vegi fyrir því að fólk geti fiktað, og framleiðendur tækninnar finna stöðugt nýjar leiðir til að koma í veg fyrir að fólk geti tekið hlutina í sundur.

Þegar strákurinn í Ástralíu reyndi að taka iPodinn sinn í sundur og skoða hvernig hann virkaði fann hann engar skrúfur, enga leið til að taka hann í sundur, þannig að hann rak skrúfjárn inn í hliðina á tækið og beint inn í rafhlöðuna, sem sprakk framan í hann. Og lögfræðingar Apple spurðu: Skaðabótaábyrgð hvað?

Og þegar strákurinn í Noregi fann leið til að lesa DVD diska án þess að nota lykil frá vottuðum framleiðanda, og gerði milljónum manna mögulegt að horfa á myndirnar sem þau höfðu keypt á hvaða tölvukerfi sem þau vildu, þá birtust lögfræðingarnir frá DVD CCA og heimtuðu lögbann. Og Jon spurði: Hugverkaréttur hvað?

Þetta er það sem gerist þegar fólk fiktar nú til dags. Það þarf fyrst að brjóta lása, og svo að brjóta lög. Ef það hefur heppnina með sér sleppur það óskaðað frá því með nýja þekkingu á virkni heimsins, en allt of oft núorðið er það bara ekki hægt.

Mannkynið hefur ríkt fiktaraeðli. Við erum öll fiktarar inn við beinið. Og mannlegt eðli er miklu eldra en hagkerfið, miklu eldra en hugverkaréttur. Það er mjög mikilvægt að við stöndum vörð um rétt okkar til að fikta. Rétt okkar til að skilja.

Margir telja að prjónaskapur hafi átt sér stað í þúsundir ára, en raunin er sú að prjónaskapur eins og hann er þekktur í dag varð til á endurreisnartímabilinu, og eldri flíkur, til dæmis frá landnámsöld, voru gerðar með annarri aðferð sem kallast vattarsaumur.

Nútíma prjónaskapur var fundinn upp í miðausturlöndum og barst til Evrópu í gegnum sérstök prjónagildi, þar sem eingöngu karlmenn unnu og prjónuðu allan daginn. Prjónaðar vörur voru eftirsóttar en þar sem fáir kunnu iðnina voru þær dýrar. Lengi vel var eingöngu konungsfólk og lénsherrar sem gátu klæðst prjónuðum flíkum.

En það er ekki flókið að prjóna eins og menn áttuðu sig á þegar þeir fóru að skoða þessar vörur, og fólki tókst að frelsa þessa lokuðu þekkingu og dreifa henni út í samfélagið. Prjónagildin hrundu og prjónaflíkur féllu úr tísku hjá konungsfólkinu en allir gátu nú klæðst hlýjum lopapeysum.

Smám saman urðu til rithættir fyrir prjónauppskriftir, eins konar nótnablöð fyrir listamenn með prjóna. En prjónablöð voru fyrst um sinn efin út fyrst og fremst af framleiðendum garnsins, sem héldu aftur mikilvægum upplýsingum í uppskriftum sínum til þess að lesendur voru að stóru leyti tilneyddir til að kaupa garn frá þeim.

Kona að nafni Elisabeth Zimmerman, sem var fræg fyrir handiðnir sínar, var ráðin af garnframleiðanda til að hanna peysu. Hún útbjó flíkina og nákvæmar leiðbeiningar um framleiðsluferlið – kóðann að peysunni, ef svo mætti að orði komast – og fyrirtækið breytti uppskriftinni á þann veg að ekki væri auðvelt að búa til peysuna með öðru garni en þeirra eigin.

Elisabeth varð svo reið yfir þessu að hún stofnaði sitt eigið útgáfufyrirtæki og gaf út uppskriftir sínar með öllum tiltækum upplýsingum ásamt uppástungum um breytingar þar sem sköpunargleðin fengi að njóta sín. Þekkingin dreifðist.

Hliðstæða við þessa sögu á sér nú stað í tölvukerfum nútímans. Fyrirtæki sem þróa hugbúnað sjá sér hag í því að fela sínar aðferðir fyrir almenningi. Lokaður hugbúnaður felur mikið af þeim möguleikum sem eru til staðar í tölvunum. Rétt eins og garnframleiðendurnir földu mikilvægar upplýsingar til að tryggja sína markaðsstöðu þá hafa
hugbúnaðarframleiðendur komið sér upp lokuð gagnasnið þannig að ekki er hægt að skipta um hugbúnað; að þegar þú hefur einu sinni valið að nota hugbúnað frá tilteknu fyrirtæki þá getir þú ekki skipt nema að glata öllum þeim upplýsingum sem hafa orðið til með notkun þess.

Félag um stafrænt frelsi á Íslandi vill að gagnasnið séu opin, svo að framleiðsluaðferðirnar á ullarpeysum framtíðarinnar séu öllum aðgengilegar.