Sparnaður í frjálsri upplýsingatækni

Tryggvi Björgvinsson skrifar um notkun hugbúnaðar hjá hinu opinbera.

Í Fréttablaðinu miðvikudaginn 9. desember birtist grein um mögulega notkun frjáls og opins hugbúnaðar hjá ríkinu og sparnað sem af því hlýst. Greinina má rekja til fyrirspurnar sem Birgitta Jónsdóttir flutti í þinginu en í greinarbútnum er einnig rætt við Halldór Jörgensson, framkvæmdastjóra Microsoft á Íslandi. Halldór kallar eftir nánari upplýsingum um málið enda rétt hjá honum að þörf sé á ítarlegri greiningu. Fjármálaráðuneytið hefur, samkvæmt þingskjalinu og fréttinni, nú þegar áttað sig á þörfinni og vinnur að ítarlegri kostnaðargreiningu.

Niðurstaða þeirrar greiningar ásamt vinnu ráðuneyta um kosti og galla frjáls og opins hugbúnaðar verður forvitnilegt og gott innlegg inn í þessa umræðu.

Aftur á móti óska ég þá eftir ítarlegri upplýsingum frá Halldóri. Hann segir að leyfisgjöld séu samkvæmt þeirra útreikningi að meðaltali 7,5 prósent af heildarkostnaði. Það er eflaust rétt í einhverjum tilfellum þó svo að rannsókn frá árinu 2005 á rafrænni stjórnsýslu Evrópuríkja, rannsókn sem var fjármögnuð af Evrópusambandinu, sýndi fram á að um 20 prósent af heildarkostnaði væru leyfiskostnaður. Því má ætla að rafræn stjórnsýsla á Íslandi geti sparað allt að 20 prósent með því að nota frjálsan og opinn hugbúnað. Rannsóknin tekur það fram að þessi hlutur sé mun hærri en 5-10 prósenta hluturinn sem áætlanir um eignarhaldskostnað gefa til kynna og Halldór virðist vísa til. Rannsóknin, sem byggist á mælingum frekar en áætlunum, tekur það aftur á móti fram fram að 20 prósenta hluturinn samræmist niðurstöðum annarra rannsókna.

Halldór nefnir einnig réttilega að mestur kostnaður sé í rekstri, innleiðingu og ýmsum verkefnum og véfengir sparnað Þjóðleikhússins sem nefndur er bæði í þingskjalinu og fréttinni. Ég er ekki í stöðu til að tjá mig um mál Þjóðleikhússins og samning þess við innlent hugbúnaðarfyrirtæki um þjónustu en í raun má búast við, samkvæmt fyrrgreindri rannsókn á stjórnvöldum Evrópuríkja, að rekstrarkostnaðurinn muni lækka við notkun frjáls og opins hugbúnaðar.

Þá ályktun má draga af niðurstöðum rannsóknarinnar sem segja að umsjónarmenn frjálsra og opinna hugbúnaðarkerfa anni um 35 prósentum fleiri tölvum en umsjónarmenn ófrjálsra hugbúnaðarkerfa.

Raunveruleg dæmi styðja rannsóknirnar. Franska lögreglan, sem hefur í heildina um 90 þúsund tölvur, ákvað árið 2004 að hefja innleiðingu á frjálsum og opnum hugbúnaði og hefur í dag, að eigin sögn, sparað í kringum 50 milljónir evra. Samkeppnin mun snúast um innlenda þjónustu á frjálsum hugbúnaði, sem er öllum aðgengilegur, og lögmál markaðarins um framboð og eftirspurn mun knýja fram lægri þjónustu- og innleiðingarkostnað.

Rannsóknir og raunveruleg dæmi sýna að á endanum náist fram sparnaður.

Þeim sparnaði er náð að hluta til vegna lægri leyfisgjalda þar sem frjáls og opinn hugbúnaður er annað hvort ókeypis eða ódýrari, að hluta til sökum lægri þjónustukostnaðar þar sem innlend þekking myndast og umsjónarmenn tölvukerfa geta annað fleiri vélum. Auk þess má einnig búast við lægri vélbúnaðarkostnaði því samkvæmt svari fjármálaráðherra, með tilvitnun í Verkmenntaskólann á Akureyri, er hægt að endurnýta eldri tölvur og nýta vélbúnaðinn lengur. Á heildina litið er frjáls hugbúnaður fýsilegri kostur núna og í framtíðinni.

Það er ódýrara að vera sjálfbær.

Á svipuðum tíma og Richard Stallman byrjaði á GNU verkefninu, skilgreindi frjálsan hugbúnað og stofnaði Frjálsu hugbúnaðarsamtökin byrjaði jarðeðlisfræðineminn Einar Kjartansson að vinna að fyrstu útgáfu hugbúnaðar til að greina jarðskjálftabylgjur. Hugbúnaðurinn, sem hlaut nafnið Seismic Unix, lifir mjög góðu lífi í fræðiheiminum og hefur hlotið nokkur verðlaun í gegnum tíðina. Notkun og áframhaldandi þróun hugbúnaðarins er ekki háð mörgum skilmálum, eitthvað sem tíðkaðist á uppvaxtarárum upplýsingatækninnar og svipar mjög til hugmyndafræði frjáls hugbúnaðar, sem hefur verið Seismic Unix mjög til framdráttar. Síðan þá hefur Einar unnið í öðrum rannsóknarverkefnum en mikilvægast af öllu fyrir framgöngu frjáls hugbúnaðar á Íslandi hefur Einar eignast börn.

Bjarni Rúnar, elsti sonur Einars, hefur verið einn ötulasti baráttumaður frjáls hugbúnaðar á Íslandi. Bjarni Rúnar byrjaði að vinna með tölvur í kringum 10 ára aldurinn og árið 1992, þegar hann var sextán ára, setti hann forrit sem hann hafði búið til, völundarhússskaparann maze, á Netið. Maze er líklegast fyrsta forritið sem Bjarni Rúnar setti á Netið og leyfði heiminum að sjá. Bjarni Rúnar sendi maze inn á USENET þræðina alt.sources og comp.lang.c og þrátt fyrir að hann hafi ekki gefið það út undir neinu sérstöku hugbúnaðarleyfi að þá er það augljóst að hann ætlaði sér ekki að sitja einn á sköpunarverkinu. Í USENET póstinum segir Bjarni Rúnar:

,,I am not pleased  with everything, feel free to modify and replace whatever needs it.

If anybody loves it to pieces mail would be welcome.. Also I would kinda like to keep copies of any major changes to the code.“

Gjafmildi Bjarna Rúnars, eins sjálfsagt og honum eflaust fannst það, átti eftir að verða til þess að nokkrum árum seinna varð Bjarni Rúnar í fararbroddi innleiðingar frjáls hugbúnaðar á Íslandi.

Vitundarvakning

Í desember árið 1995 kom út fyrsta tölublaðið af Tölvuheimi, eða PC World Ísland, íslensku tímariti um tölvur. Í gömlum tölublöðum má glögglega sjá hvernig frjáls og opinn hugbúnaður ryður sér hægt og rólega til rúms á Íslandi. Í upphafi var ekki mikið fjallað um frjálsan og opinn hugbúnað. Fyrsta tölublaðið birti dóm um Windows 95, annað tölublaðið, sem kom út í byrjun árs 1996, bar saman stýrikerfin Windows NT, Windows 95 og OS/2 Warp Connect. Upplýsingafrelsi skaut upp kollinum í fjórða tölublaði Tölvuheims. Elías Halldórsson hafði þýtt ,,Sjálfstæðisyfirlýsingu netheima“ eftir John Perry Barlow og þýðing Elíasar var birt á heilli opnu í blaðinu.

Í september sama ár, árið 1996, var svo minnst á frjálsan og opinn hugbúnað í fyrsta skiptið. Tölvuheimur tók viðtal við ungan starfsmann Margmiðlunar, Egil Rúnar Erlendsson, og birti viðtalið undir titlinum ,,Ég heiti egill & ég er tölvufíkill“. Egill Rúnar lýsir ánægju sinni að fá að vinna með frjálsan og opinn hugbúnað hjá Margmiðlun þegar hann segir: ,,Sem betur fer eru þetta almennilegar græjur sem ég er að vinna með; til dæmis þrjár Linux vélar.“ Egill Rúnar telur einnig upp nokkrar af sínum uppáhaldsvefsíðum en á meðal þeirra er vefsíða frjálsa og opna vefþjónsins Apache, http://www.apache.org/, og vefsíða frjálsu og opnu stýrikerfisdreifingarinnar RedHat, http://www.redhat.com/. Tveimur mánuðum síðar, í nóvember 1996, er viðtal tekið við kerfisstjóra Margmiðlunar, sem reynist vera Bjarni Rúnar Einarsson. Í viðtalinu er ekkert minnst á áhuga Bjarna Rúnars á frjálsum hugbúnaði en það var um þetta leyti, það er skömmu eftir að Bjarni Rúnar hóf störf hjá Margmiðlun, að hann setti saman kynningarsíðu um frjálsa stýrikerfið GNU/Linux á vefsvæðinu http://www.mmedia.is/linux/. Kynningarsíðan átti eftir að vera vinsæll viðfangsstaður margra forvitinna tölvunotenda sem vildu vita meira um frjálsan og opinn hugbúnað. Bjarni Rúnar bauð einnig á þessum tíma upp á geisladisk með RedHat ásamt nokkrum viðbótum frá sjálfum sér. Þessar breytingar Bjarna Rúnars voru vísirinn að íslenskun frjáls stýrikerfis. Geisladiskurinn kostaði 500 krónur og innifalið í því verði var sendingarkostnaður hvert á land sem er.

Í desembertölublaði Tölvuheims árið 1996 birtist svo fyrsta stóra greinin um frjálsan og opinn hugbúnað þegar Pétur Björnsson, penni Tölvuheims og tölvunarfræðinemi við Háskóla Íslands, fór ítarlega í gegnum sögu frjáls og opins hugbúnaðar í greininni ,,GNU & Linux: Hugbúnaður framtíðar eða draugar fortíðar?“.  Pétur segir frá Richard Stallman og Linus Torvalds en fer þó örlítið rangt með mál þegar hann segir að Frjálsu hugbúnaðarsamtökin (Free Software Foundation) hafi verið stofnuð af Stallman til að ,,hamla gegn sölu hugbúnaðar með því að stuðla að drefingu hugbúnaðar án endurgjalds.“ Pétur minnist samt sem áður á það örlítið seinna í greininni að ,,[f]orritskóði [frjáls hugbúnaðar] liggur á lausu.“ Eftir þessa grein var lítið fjallað um frjálsan hugbúnað í Tölvuheimi þangað til árið 1998 en þá átti frjáls hugbúnaður eftir að minna verulega á sig í íslensku upplýsingasamfélagi.

Opinn hugbúnaður

Árið 1998 ákvað bandaríska tölvufyrirtækið Netscape að opna aðganginn að frumþulum vafrans síns og gefa hann út undir heitinu Mozilla. Tölvuheimur hafði áður fjallað um Netscape og jafnvel lagt það til að fólk notaði frekar Netscape en Internet Explorer frá Microsoft. Samt sem áður urðu viðbrögðin ekki mikil í tölublöðum Tölvuheims fyrri hluta ársins. Í júlí/ágústtölublaðinu er talað um að GIMP bjóði Photoshop birginn í lítilli grein undir titlinum ,,Unix tólið Gimp gegn Photoshop“. Greinin tekur það ekkert sérstaklega fram að um frjálsan hugbúnað sé að ræða heldur einblínir á samanburð þessara tveggja forrita. Í septembertölublaði Tölvuheims árið 1998 er svo minnst í fyrsta skiptið á umskiptingu Netscape vafrans yfir í Mozilla þegar lítil grein birtist um tölvugarpinn Jamie Zawinski, sem hlóð Mozilla fyrstur manna upp á Netið. Greinin sem bara titilinn ,,jwz: Ofursvali yfirhakkarinn hjá Netscape“ var ekki löng og fréttunum ekki gefinn mikill gaumur.

Í október, sama ár, er birtur samanburður á stýrikerfum í greininni ,,Keppnin um gluggasætið“. Í þessum samanburði fær GNU/Linux í fyrsta skiptið að vera með og er meira að segja fyrsta stýrikerfið sem fjallað er um í dóminum, sem var í rauninni tvíþættur. Það var sagt að GNU/Linux væri ,,[ó]keypis en fráhrindandi“ en aftur á móti var líka sagt að ,,[m]argir kerfisstjórar hreinlega elska Linux.“ Í þessum sama mánuði stofnaði Bjarni Rúnar, að ósk Loga Ragnarssonar, póstlista fyrir íslenskun KDE gluggaumhverfisins á léni Bjarna Rúnars, molar.is. Íslenskun KDE átti eftir að gera margt gott og verða að minnsta kosti einum íslenskum ráðherra örlítið til skammar um það bil ári seinna.

Sama mánuð og dómurinn um GNU/Linux sem skjáborðsstýrikerfi fellur og KDE þýðingarlistinn komst í gagnið tóku þrír félagar: Tryggvi Farestveit, Theodór Ragnar Gíslason og Árni Arent Guðlaugsson, sig til og stofnuðu félagið Linux á Íslandi. Markmið Linux á Íslandi var að miðla upplýsingum og fræðsluefni. Linux á Íslandi stefndi einnig að því að vera með frjáls og opin forritunarverkefni. Mánuðinn þar á eftir, í nóvember, fór vefsíðan http://www.linux.is/ í loftið. Á Linux.is var hægt að nálgast ýmsar fréttir um GNU/Linux, flestar þýddar úr erlendum miðlum, og ræða við aðra áhugasama á spjallborði síðunnar. Í sama mánuði stóð Bjarni Rúnar í því að kynna Háskóla Íslands fyrir GNU/Linux bæði í stúdentablaðinu og á málþingi á vegum háskólans.

Í desember 1998 birtir Tölvuheimur stóra grein eftir Vilhjálm Þorsteinsson. Í greininni sem nefnist ,,Kynþokkafullur hugbúnaður…“ útskýrir Vilhjálmur hugmyndafræðina ágætlega, segir frá Linux, Apache, GNU og Sendmail og segist vera ,,algjörlega sannfærður um opin forrit.“ Til þess að fullvissa sig um að allt sé satt og rétt leitar Tölvuheimur til Bjarna Rúnars og spyr hann álits á greininni. Bjarni Rúnar segir greinina góða og bendir á nokkur smávægileg atriði sem mætti betur komast til skila.

Bjarni Rúnar útskýrir svo frjálsan hugbúnað betur fyrir lesendum Tölvuheims í næsta tölublaði, janúar/febrúartölublaðinu árið 1999. Bjarni Rúnar útskýrir hvað frjáls hugbúnaður er og af hverju frelsi er mikilvægt fyrir litla þjóð eins og Ísland. Í greininni kemur hann einnig inn á verð frjáls hugbúnaðar, mörgæsina Tux og KDE þýðingarstarfið. Í sama tölublaði segir Tölvuheimspenninn Hjálmar Snær Gíslason frá samkomu tengdri tungutækni undir titlinum ,,Tungulipurt tölvufólk“. Á einni myndinni hefur Hjálmar Snær bætt við myndtexta þannig að Mörður Árnason virðist segja ,,Svo var ég aðeins að fikta mig áfram í Linux um daginn…“ Það var orðið svalt að fikta við frjálsan hugbúnað.

Grasrótin blómstrar

Um svipað leyti og Bjarni Rúnar skrifaði greinina fyrir janúar/febrúartölublaðið gekk frjáls íslensk tölvumenning inn í nýja tíma. Félag áhugamanna um Unix, Vinix eða ,,VINIr uniX“, var stofnað svipuðum tíma, í janúar 1999. Í desember árið áður hafði Bjarni Rúnar útbúið póstlistann vinix á sama léni og KDE þýðingin, molar.is. Póstlisti Vinix varð fljótt vinsæll samkomustaður á Netinu þar sem áhugasamir netverjar skiptust á upplýsingum og tæknilegri aðstoð með frjálsan hugbúnað. Félagið Vinix fylgdi fordæmi erlendra notendahópa Linux (LUG – Linux User Groups) með því að halda fundi og uppsetningarsamkomur þar sem GNU/Linux dreifingar voru settar upp á mörgum tölvum áhugasamra eigenda. KDE þýðingarlistinn og Vinix sýndi áhugasömu tölvufólki hversu stór og virkur hópur hafði áhuga á frjálsum stýrikerfum. Vinix félaginu var aldrei stýrt af neinni stjórn heldur var það sjálfstæð framtakssemi meðlima félagsins sem dreif baráttuna áfram.

Í marstölublaði Tölvuheims árið 1999 var fjallað um það hvernig Björn Bjarnason, þáverandi menntamálaráðherra, náði að sigra erlenda hugbúnaðarrisann Microsoft og sannfæra fyrirtækið um að þýða Microsoft Windows 98 yfir á íslensku. Björn Bjarnason hafði skrifað undir samninginn í janúar og í framhaldi af því hafði KDE þýðingarhópurinn hafði sent frá sér fréttatilkynningu um þýðingu KDE. Fréttatilkynningin varð til þess að frétt birtist á vef Morgunblaðsins, http://www.mbl.is, Hrafnkell Eiríksson fór í símaviðtal í útvarpsþættinum ,,Á línunni“ á Rás 2 og Bjarni Rúnar fór í stutt viðtal í Kastljós þar sem hann ræddi um KDE, GNU/Linux og Microsoft. Í DV í mars var sagt frá Linux Expo og Linus Torvalds undir fyrirsögninni ,,Heimsyfirráð í næstu viku.“ Frjáls og opinn hugbúnaður var búinn að vekja athygli annarra innlendra fjölmiðla en Tölvuheims. Þrátt fyrir allt þetta sviðsljós og jafnvel þó svo að Bjarni Rúnar hafi tveimur mánuðum áður minnst á KDE þýðingarnar í Tölvuheimi, var ekkert minnst á KDE sjálfboðaliðastarfið í grein Tölvuheims um Microsoft-samninga menntamálaráðherra. Björn Bjarnason sagði frá málinu í ræðu við málþingsstofnun Vigdísar Finnbogadóttur 28. nóvember 2002 og nefndi þau vonbrigðisviðbrögð almennings, bæði vegna þess klúðurs sem fylgdi þýðingunni og einnig því að KDE þýðingunni hafi ekki verið gefinn gaumur. Á þessum tíma voru Íslendingar farnir að senda inn breytingar og viðbætur við frjáls hugbúnaðarverkefni. Þar á meðal höfðu Bjarni Rúnar og Hrafnkell sent breytingar í KDE verkefnið og þar af leiðandi var Ísland mun tengdara KDE en nokkurn tímann Microsoft Windows 98.

Um það bil mánuði eftir að greinin um Microsoft-samningana birtist í Tölvuheimi, eða 20. apríl 1999, var fyrsta Linux ráðstefna landsins haldin á vegum Skýrslutæknifélags Íslands. Einn af skipuleggjendum ráðstefnunnar var Bjarni Rúnar og aðalfyrirlesarar ráðstefnunar voru Bruce Perens, sem hafði tekið þátt í mótun hugtaksins opinn hugbúnaður árið áður og Alan Cox, einn virkasti forritari Linux-kjarnans. Linus Torvalds hafði meðal annarra verið boðið á ráðstefnuna en hann komst ekki vegna anna eða svo sagði hann Þórarni R. Einarssyni þegar þeir ræddu um ráðstefnuna á Hartsfield-Jackson flugvellinum í Atlanta.

Áhrifamikið áhugamál

Sumarið 1999 urðu ritstjóraskipti hjá Tölvuheimi. Stefán Hrafn Hagalín lét af störfum sem ritstjóri og Pétur Björnsson, sem skrifaði fyrstu stóru greinina um frjálsan hugbúnað í Tölvuheimi, tók við ritstjórastólnum. Fyrsta tölublaðið undir stjórn þessa nýja ritstjóra Tölvuheims var júlí/ágúst-tölublaðið það ár. Þetta tölublað var hylling til frjálsa og opna hugbúnaðarheimsins því megininntak blaðsins var frjáls og opinn hugbúnaður. Forsíðumyndin sem var hönnuð af Einari Þór Einarssyni sýndi teiknaða mynd af Linus Torvalds og mörgæsum (kaldhæðnislega var forsíðan unnin í séreignarforritunum Photoshop 5.0 og QuarkXPress 4.01). Ritstjórapistillinn kallaðist ,,Opinn kóði“ og tölublaðið innihélt stóra grein um Linux, auk 4 blaðsíðna viðtals við Linus Torvalds. Í sama tölublaði var kynnt væntanleg kennslubók í ritröð útgáfufyrirtækis Tölvuheims um notkun Linux: ,,Linux – á eigin spýtur“.

Kennslubókin kom út um mánaðamótin nóvember/desember 1999. Bókinni fylgdi geisladiskur með GNU/Linux dreifingunni RedHat sem lesendur gátu sett upp á tölvunni sinni. Svipaður diskur með RedHat 6.1 fylgdi Tölvuheimi í apríltölublaðinu árið 2000. Aðilarnir á bak við Linux.is höfðu stofnað fyrirtækið Firmanet í ágúst 1999 til að bjóða upp á þjónustu við Linux og Firmanet var umboðsaðili RedHat á Íslandi. Það var samt fyrirtæki Opin kerfi sem gaf lesendum Tölvuheims stýrikerfið en Opin kerfi hafði boðið upp á stuðning við GNU/Linux stýrikerfi frá árinu 1996 og formlegt samstarf fyrirtækisins við Red Hat hófst þetta ár. Richard Allen, starfsmaður Opinna kerfa, hafði meðal annars undirbúið námskeið um GNU/Linux hjá Opnum kerfum. Það olli örlitlum ruglingi að Opin kerfi dreifðu diskunum þó svo að Firmanet væri umboðsaðili. Það voru samt starfsmenn Opinna kerfa sem uppskáru mörg símtöl vegna lesenda sem ákváðu að prófa diskinn sem fylgdi með Tölvuheimi en höfðu lent í vandræðum. Tölvuheimur birti strax í næsta tölublaði, í maí 2001, ítarlega grein um uppsetningu RedHat til þess að hjálpa ráðvilltum lesendum að setja upp GNU/Linux. RedHat 6.2 fylgdi með októbertölublaðinu sama ár og RedHat 7 fylgdi júnítölublaðinu árið 2001. Frjáls og opinn hugbúnaður, þá sérstaklega GNU/Linux, varð tíður gestur á síðum Tölvuheims alveg þar til prentaða útgáfa blaðsins var lögð niður árið 2005. Frjáls og opinn hugbúnaður var við þann tímapunkt búinn að festa sig tryggilega í sessi í íslenskum upplýsingatækniiðnaði.

Á meðan Tölvuheimur dreifði diskum með Red Hat til lesenda blaðsins voru íslenskir áhugamenn í óða önn að koma á fót innlendum vefsvæðum tengdum frjálsum hugbúnaði. Í mars árið 2000 kom Kristinn E. Arnarsson, ásamt öðrum, vefsvæðinu http://www.tux.is/ í gagnið. Tux.is starfaði aðallega sem spegill fyrir ýmsan frjálsan hugbúnað og leiðbeiningar um notkun frjáls hugbúnaðar. Vinsæla vefsvæðið Hugi.is sem sinnti áhugamálum landans opnaði í nóvember fyrir áhugamálið Linux á slóðinni http://www.hugi.is/linux/ undir stjórn Jóhannesar Reykdal.

Í marsmánuði 2001 voru haldnar tvær Linux ráðstefnur. Sú fyrri, haldin 15. mars, var önnur Linux ráðstefna Skýrslutæknifélags Íslands. Aðalfyrirlesarar Linux ráðstefnu Skýrslutæknifélagsins, sem var haldin í Salnum í Kópavogi, voru Eric S. Raymond, höfundur The Cathedral and the Bazaar, og Alan Cox sem kom í annað sinn. Nýherji hélt svo ráðstefnu um Linux í samstarfi við IBM, 12 dögum seinna, eða 27. mars, á Hótel Sögu. Á ráðstefnu Nýherja og IBM fræddi Oluf Jørgensen frá IBM Nordic ráðstefnugesti um það hvernig IBM nýtti sér Linux í starfsemi sinni og í vörum sínum.

Nýjar hreyfingar

Um þetta leyti hafði dregið svo mikið úr fundarstarfsemi og uppsetningarveislum Vinix að starfsemi félagsins fór að mestu leyti fram á póstlistanum. Það var svo í septembermánuði 2003, nánar tiltekið þann 18. september, að Hallgrímur Heiðar Gunnarsson auglýsti stofnun notendahóps GNU/Linux í Reykjavík, RGLUG (Reykjavík GNU/Linux User Group) sem hann og Flóki Ásgeirsson settu á laggirnar með hjálp annarra. Póstlisti hafði verið stofnaður fyrir RGLUG um það bil tveimur vikum áður, eða 3. september, en listinn hlaut töluverða gagnrýni meðal Vinix-meðlima. Gagnrýnina mátti rekja til þess að Vinix-meðlimir höfðu áhyggjur af því að frjálsa samfélagið á Íslandi myndi tvístrast með tilkomu RGLUG og Bjarni Rúnar benti RGLUG mönnum á að Vinix hafði upphaflega verið hugsað sem notendahópur Linux á Íslandi. Það var rætt um að sameina póstlista Vinix og RGLUG en af því varð ekki. Vinix-meðlimir gerðust einnig meðlimir í RGLUG sem fljótlega náði töluverðum vinsældum og jók áhuga landsmanna á frjálsum hugbúnaði.

Til að byrja með voru fundir haldnir um það bil mánaðarlega en fljótlega dróst verulega úr þeim og á endanum varð RGLUG keimlíkt Vinix, það er starfsemi RGLUG fór að mestu leyti fram á póstlista félagsins. Stuttu eftir að RGLUG var stofnað, eða í októbermánuði 2003, fékk RGLUG eldskírn sem olli töluverðu fjarðafoki. Háskólinn í Reykjavík vann að rannsóknarverkefninu Pronto sem breytti Linux kjarnanum og gaf breytingarnar út en krafðist þess að sérstakir skilmálar væru samþykktir áður en hægt væri að ná í Pronto-breytingarnar. Freyr Gunnar Ólafsson skrifaði harðorða grein um nálgun Pronto-verkefnisins væri mögulegt brot á GPL leyfi Linux kjarnans og meðlimir RGLUG voru almennt á sömu skoðun. Gísli Hjálmtýsson, sem stjórnaði Pronto verkefninu, reyndi að réttlæta nálgun Pronto rannsóknarhópsins með því að segja RGLUG mönnum að lögfræðingar Háskólans í Reykjavík höfðu farið yfir málið og talið þetta vera leyfilegt, auk þess sem að hann benti á að GPL leyfið hafði ekki fengið neina reynslu í dómsmálum. Ummæli Gísla fóru mjög fyrir brjóstið á RGLUG-meðlimum en á endanum var ákveðið að fara rólegar í málið og reyna að leiðrétta misskilning Pronto-hópsins. Á endanum fjaraði málið út en misskilningurinn sýndi samt sem áður fram á tvennt: Kynning á frjálsum hugbúnaði, frjálsum leyfum og hugmyndafræðinni sem liggur að baki var brýn á Íslandi. Þar að auki var mjög nauðsynlegt fyrir frjálsa samfélagið á Íslandi að geta útvegað sér lögfræðilegs álits og aflað sér orðspors á Íslandi sem alvöru hreyfingar. Skref í þá átt var aftur á móti ekki tekið fyrr en tæpum fimm árum seinna eða árið 2008. Í millitíðinni héldu RGLUG-meðlimir áfram baráttu sinni fyrir frjálsum hugbúnaði og frjálsa samfélagið á Íslandi hélt áfram að dafna.

Þann 29. október 2003 setti Ólafur Jens Sigurðarsson á laggirnar áhugamannahóp um frjálsa ritvinnsluhugbúnaðinn LaTeX. Hópurinn sem hlaut nafnið ÍsTeX gaf út fréttabréfið SamanTeXt og var frekar virkur til að byrja með þó svo að með tímanum hafi starfsemi hans dalað niður í einstaka spurningar á póstlista hópsins. Árið 2004 stofnuðu Steinn Eldjárn Sigurðarson, bróðir hans Bergur Eldjárn Sigurðarson og Paul Richardson fyrirtækið ODG (Open Development Group) sem hafði það að markmiði að vinna eingöngu með frjálsan og opinn hugbúnað. Starfsemi ODG snerist að mestu leyti að þjónustu í kringum frjálsa kennsluhugbúnaðinn Moodle sem íslenskir skólar höfðu áhuga á en starfsemin lagðist svo hægt og rólega niður með tímann, aðallega vegna lítils áhuga mögulegra viðskiptavina á þessum tíma.

Opinber áhugi

Í desember 2004 fóru nokkrir RGLUG-meðlimir á fund með menntamálaráðuneytinu til að kynna ráðuneytinu fyrir frjálsum og opnum hugbúnaði. Á fundinum dreifði Bjarni Rúnar geisladiskum með Knoppix GNU/Linux dreifingunni til viðstaddra sem ræddu ýmis málefni tengd frjálsum og opnum hugbúnaði, meðal annars hvort kalla ætti hugbúnaðinn frjálsan hugbúnað. Að loknum fundi hafði menntamálaráðuneytið öðlast áhuga á frjálsum hugbúnaði sem leiddi til þess að hægt var að leita til ráðuneytisins til að fjármagna að einhverjum hluta komu Richard Stallman, upphafsmanns frjáls hugbúnaðar, til Íslands.

Það var því fyrir tilstuðlan menntamálaráðuneytisins og fjárframlaga frá meðlimum RGLUG að það tókst að fá Stallman til landsins í janúar 2005. Freyr Gunnar sá að mestu leyti um skipulagninguna en naut aðstoðar Steins Eldjárns og Hallgríms Heiðars ásamt annarra liðlegra einstaklinga. Stallman hélt vel sótta fyrirlestra í Kennaraháskólanum tvo daga í röð. Sá fyrri fjallaði um höfundarétt og samfélagið en sá seinni um hættuna sem fylgir einkaleyfum á hugbúnaði. Fimm mánuðum síðar, í maí, spurði Nýherji hvort Linux sé framtíðin á sinni annarri ráðstefnu í samstarfi við IBM. Um 90 manns sóttu ráðstefnu Nýherja sem er til marks um mikinn áhuga Íslendinga á frjálsum og opnum hugbúnaði á þessum tíma.

Árið 2007 lögðust íslensk stjórnvöld í vinnu við að marka stefnu stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað. Upphaf þess verkefnis má rekja til ársins 2004 þegar Evrópusambandið gaf út skjal um samevrópska, rafræna stjórnsýslu: ,,European Interoperability Framework for pan-European eGovernment Services“, skjali sem mælir með notkun opins hugbúnaðar og opinna staðla. Íslensk stjórnvöld gengu mjög langt í mótun stefnunnar sem er keimlík stefnu breskra stjórnvalda en samt sérstök að því leyti að sérstaklega er talað um það að íslenskar menntastofnanir ættu að gefa nemendum kost á því að kynna sér frjálsan hugbúnað til jafns við séreignarhugbúnað. Í framhaldi af því hóf Reiknistofnun Háskóla Íslands að dreifa ókeypis eintökum af frjálsa skrifstofuvöndlinum OpenOffice.org á geisladiskum til þeirra sem höfðu áhuga.

Stefna stjórnvalda um frjálsan og opinn hugbúnað kom út 11. mars 2008 við mikinn fögnuð frjálsa samfélagsins á Íslandi. Um svipað leyti tók frjálsa samfélagið nýtt skref fram á við þegar Félag um stafrænt frelsi á Íslandi (FSFÍ) var stofnað. FSFÍ sækir fyrirmynd sína í margar erlendar stofnanir sem berjast fyrir frelsi og mannréttindum í stafrænum heimi, svo sem Frjálsa hugbúnaðarstofnunin (Free Software Foundation), Electronic Frontier Foundation og Creative Commons. Markmið FSFÍ er að kynna stafrænt frelsi í öllum sínum myndum og aðstoða einstaklinga, áhugamannahópa, fyrirtæki og stofnanir að auka frelsi Íslendinga. Með tilkomu FSFÍ hafði frjálsa samfélagið loksins möguleika á því lagalega áliti sem hefði þurft í Pronto-málinu, aðallega vegna aukinnar innlendrar þekkingar en einnig vegna áhuga Eben Moglen á starfsemi FSFÍ og samstarfi félagsins við Moglen.

Frjáls framtíð

Eben Moglen kom til Íslands í tengslum við ráðstefnu sem FSFÍ stendur fyrir árlega, Reykjavík Digital Freedoms Conference. Það má í rauninni segja að ráðstefnan hafi orðið til vegna komu Eben Moglen til Íslands. Fyrsta ráðstefnan var vel sótt og ásamt Eben Moglen var John Perry Barlow, frá Electronic Frontier Foundation, aðalfyrirlesari. Auk þeirra kynntu bæði innlendir og erlendir fyrirlesarar ráðstefnugesti fyrir ýmsum öðrum öngum stafræns frelsis.

Í kringum ráðstefnuna hittu fyrirlesararnir ráðherra, þingmenn og annað framafólk í íslensku samfélagi. Meðal þeirra sem funduðu með fyrirlesurunum voru Björn Bjarnason, þáverandi dómsmálaráðherra, Katrín Jakobsdóttir, þingkona Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs sem síðar varð menntamálaráðherra, Halla Björg Baldursdóttir og Guðbjörg Sigurðardóttir hjá upplýsingasamfélaginu á vegum forsætisráðuneytisins og forseti íslenska lýðveldisins, herra Ólafur Ragnar Grímsson. Auk þess fóru fyrirlesarar í bæði útvarps- og blaðaviðtöl á meðan þeir voru á landinu. Eben Moglen sneri aftur um það bil ári seinna og hitti mikið af sömu aðilum, meðal annars Katrínu Jakobsdóttur, þá starfandi sem menntamálaráðherra, og Ólaf Ragnar Grímsson, forseta Íslands. Moglen kynnti rök samfélagsins fyrir því að Ísland ætti að skipta yfir í frjálsan hugbúnað fyrir þessum aðilum sem og öðrum aðilum og ráðherrum. Sér til fulltingis hafði Moglem með sér teymi lögfræðinga og laganema á vegum Software Freedom Law Center til þess að styðja mál sitt og miðla reynslu, meðal annars frá Kerala-héraðinu í Indlandi.

Í marsmánuði 2009 skrifaði Smári Páll McCarthy harðorða grein í vefdagbók sína þar sem hann sagði frá orðrómi um framkomu Microsoft við íslenska endursöluaðila. Í greininni segir Smári Páll frá því að endursöluaðilar Microsoft á Íslandi tóku skellinn af ógreiddum Microsoft-leyfum fyrirtækja sem höfðu orðið gjaldþrota. Greinin komst í erlenda fjölmiðla, þar á meðal vinsælu fréttasíðuna Slashdot. Í framhaldi af þessari grein hafði Haukur Arnþórsson samband við nokkra Íslendinga sem hafa mikinn áhuga á frjálsum og opnum hugbúnaði, til dæmis Frosta Sigurjónssson, fyrrverandi forstjóra Nýherja og Guðjón Má Guðjónsson, oft kenndan við Oz. Þessir aðilar og fleiri tóku höndum saman og settu af stað verkefni um innleiðingu opins hugbúnaður á Íslandi. Hópurinn setti upp vefsíðuna http://www.opinhugbunadur.is/ til þess að halda utan um átakið og miðla erlendum fréttum um innleiðingu opins hugbúnaðar.

Mánuði seinna, í apríl 2009, gaf upplýsingasamfélagið á vegum forsætisráðuneytisins út Handbók um stafrænt frelsi. Í handbókinni, sem er aðgengileg á stafrænu formi á http://www.ut.is/Stafraent_frelsi/, er fjallað um frjálsan og opinn hugbúnað, opna staðla og frjálsa menningu. Handbókin, sem svarar mörgum spurningum sem brennur á opinberum starfsmönnum, var gefin út undir frjálsu leyfi og innihald bókarinnar hefur til dæmis ratað á vefsvæði átakshópsins um innleiðingu opins hugbúnaðar.

Á árunum 2008 til 2009 hófu opinberar stofnanir að skipta yfir í frjálsan og opinn hugbúnað. Ríkisskattstjóri framkvæmdi samanburð á frjálsa og opna skrifstofuvöndlinum OpenOffice.org og séreignarskrifstofuvöndlinum Microsoft Office. Verkmenntaskólinn á Akureyri skipti stórum hluta tölvustofa í skólanum yfir í frjálsa og opna stýrikerfið Ubuntu og kennarar við skólann hafa útbúið kennsluefni í OpenOffice.org skrifstofuvöndlinum. Í framhaldi af því verkefni hefur þýðing OpenOffice.org yfir á íslensku hafist og póstlisti settur af stað. Sveinn í Felli fer fyrir verkefninu og hefur náð undraverðum árangri á stuttum tíma. Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbær hafa hafið innleiðingu frjáls og opins hugbúnaðar. Þjóðleikhúsið skipti yfir í frjálsan og opinn hugbúnað og Landspítalinn Háskólasjúkrahús hefur ákveðið að skipta yfir í eins mikinn frjálsan og opinn hugbúnað og kostur er. Nokkur fyrirtæki hafa sprottið upp sem byggja á notkun og þjónustu í kringum frjálsan og opinn hugbúnað og menntamálaráðuneytið hefur sagt frá samstarfi sínu við FSFÍ um að setja upp vettvang fyrir samstarf íslenskra skóla með notkun og þróun frjáls hugbúnaðar.

Skriðþungi frjáls hugbúnaðar á Íslandi hefur aldrei verið jafn mikill. Það er ljóst að framtíð frjáls hugbúnaðar á Íslandi er björt. Framtíð Íslands er frjáls.

En svo eru hinir. Fiktararnir. Krakkarnir sem rifu brauðristina í sundur, eða örbylgjuofninn. Sem smíðuðu vélmenni úr legókubbum. Fólkið sem fæst ekki til að koma heim í mat, er alltaf úti í bílskúr, eða í tölvuherberginu, eða einhversstaðar að nærast á tækni. Þetta fólk er allsstaðar í kringum okkur. Píparinn, smiðurinn, símvirkinn. Frændi þinn sem kann að gera við tölvur og frænka þín sem kann að gera við bíla. Við þörfnumst þessa fólks.

Án þeirra myndi tæknin okkar ekki virka. Hver myndi slá rafmagninu inn aftur, eða laga sturtuhausinn sem kemur aldrei heitt vatn út úr? Hver myndi fara upp á þak og gera við það, eða halda símstöðvunum gangandi? Hver myndi keyra vélarnar í skipunum og flugvélunum, sjá til þess að posarnir virki, og að ljósastaurarnir kveiki á sér? Líttu í kringum þig. Hvað gæti bilað?

En þrátt fyrir allt þetta fólk sem heldur tækninni okkar gangandi virðumst við taka svörtum kössum án nokkurs fyrirvara. Í gegnum tíðina hafa svörtu kassarnir jú verið opnanlegir, ef eitthvað er að, en nú er það að breytast. Mörg fyrirtæki eru byrjuð að framleiða tækni sem er ekki hægt að taka í sundur, sem er ekki hægt að rýna í og fikta með. Þessi fyrirtæki bera fyrir sér hugverkarétt og skaðabótaábyrgð og allskonar lagaflækjur þrátt fyrir að þær stangist á við mannlegt eðli.

Alveg frá því að maðurinn kom niður úr trjánum í apalíki hefur hann viljað skilja verkfærin sín. Meðan um var að ræða spýtur og steina var það lítið mál. Það var engin skaðabótaábyrgð á spjótum, og enginn hugverkaréttur varði plóginn. Eftir því sem tæknin okkar verður flóknari verður brýnna að til sé fólk sem skilur tæknina út og inn, en lagaumhverfið okkar stendur í vegi fyrir því að fólk geti fiktað, og framleiðendur tækninnar finna stöðugt nýjar leiðir til að koma í veg fyrir að fólk geti tekið hlutina í sundur.

Þegar strákurinn í Ástralíu reyndi að taka iPodinn sinn í sundur og skoða hvernig hann virkaði fann hann engar skrúfur, enga leið til að taka hann í sundur, þannig að hann rak skrúfjárn inn í hliðina á tækið og beint inn í rafhlöðuna, sem sprakk framan í hann. Og lögfræðingar Apple spurðu: Skaðabótaábyrgð hvað?

Og þegar strákurinn í Noregi fann leið til að lesa DVD diska án þess að nota lykil frá vottuðum framleiðanda, og gerði milljónum manna mögulegt að horfa á myndirnar sem þau höfðu keypt á hvaða tölvukerfi sem þau vildu, þá birtust lögfræðingarnir frá DVD CCA og heimtuðu lögbann. Og Jon spurði: Hugverkaréttur hvað?

Þetta er það sem gerist þegar fólk fiktar nú til dags. Það þarf fyrst að brjóta lása, og svo að brjóta lög. Ef það hefur heppnina með sér sleppur það óskaðað frá því með nýja þekkingu á virkni heimsins, en allt of oft núorðið er það bara ekki hægt.

Mannkynið hefur ríkt fiktaraeðli. Við erum öll fiktarar inn við beinið. Og mannlegt eðli er miklu eldra en hagkerfið, miklu eldra en hugverkaréttur. Það er mjög mikilvægt að við stöndum vörð um rétt okkar til að fikta. Rétt okkar til að skilja.

Á bak við öll tölvuforrit liggur kóði, leiðbeiningar fyrir tölvuna um hvernig hún á að hegða sér. Eina leiðin til að sannreyna gæði tölvukerfis er að skoða kóðann, leita að rökvillum, göllum og brestum. Og þrátt fyrir að starfsmenn þeirra fyrirtækja sem þróa hugbúnað fyrir bankakerfið eru eflaust afar færir í sinni vinnu, þá geta slysin alltaf orðið. Þeir geta lofað okkur að kerfið muni ekki bresta, en slík loforð eru orðin tóm.

Væri kóðinn afturámóti gerður aðgengilegur öllum gætu allir sem vit hafa á slíkum kóða staðfest ágæti hans. Lögmál Linusar segir okkur að þegar nógu mörg augu sjá liggja allar villur grunnt. Reynsla síðasta áratugs hefur sýnt að alvarlegar öryggisholur í frjálsum hugbúnaði finnast hraðar og eru síður misnotaðar en sambærilegar öryggisholur í ófrjálsum hugbúnaði.

Meðan hættunni er á vissan hátt boðið heim með því að birta kóðann að undirstöðum hagkerfisins opinberlega, þannig að óprúttnir aðilar geta nálgast hann og leitað að göllum, þá er það þó staðreynd að ef kóðinn er lokaður eru gallarnir þó enn til staðar – þeir óprúttnu þurfa bara að leita ögn betur.

Tölvukerfi liggja til grundvallar svo mörgum kerfum í dag sem við reiðum okkur á að það er ekki lengur ásættanlegt að menn treysti á hugbúnað sem er ólýðræðislegur í eðli sínu. Tölvurnar sem geyma sjúkraskrárnar okkar, stjórna hagkerfi okkar og telja atkvæðin okkar verða að uppfylla ákveðin skilyrði um öryggi og áreiðanleika, og við sem á það reiðum getum eingöngu staðfest að þau skilyrði séu uppfyllt ef að gangverk hugbúnaðarins er öllum opið til rýnis. Lokuð kerfi bjóða upp á mistök, faldar bakdyr, og ýmiskonar svindl. Mistök má laga. Bakdyrum má loka. Svindl má uppræta. En eingöngu ef við sjáum.

Félag um stafrænt frelsi á Íslandi berst fyrir opnun hugbúnaðar í almannaþágu og hafnar með öllu þeirri hugmynd að svartir kassar fái að stjórna lífi okkar.

Einn gesta okkar (FSFÍ) á ráðstefnunni síðasta sumar var John Perry Barlow, og hélt hann afar vandaða ræðu um réttinn til að vita, en það eru mannréttindi sem hann telur nauðsynlegt að ríkisstjórnir heimsins tryggi komandi kynslóðum: að þær séu ekki hnepptar í þrældóm vanþekkingar og tapi frelsi sínu í stafrænum heimi þar sem upplýsingar og þekking eru hráefni nýs iðnaðar. Þetta er áhugavert sjónarmið þar sem það lýsir í fáum orðum nákvæmlega því sem baráttumenn stafræns frelsis berjast fyrir.

Stafrænt frelsi er hugtak sem við neyddumst til að nota, ekki því að það sé auðvelt að skilgreina það, heldur því að okkur steðjar mikil ógn nú þegar samfélagið samræmist tækninni í sífellt auknum mæli, og okkar daglega líf á sér sífellt fleiri stafrænar hliðar. Spurningarnar sem vakna upp eru til dæmis hver á upplýsingarnar mínar, og hvenær á ég upplýsingar og hvenær ekki? Get ég treyst því að hugbúnaðurinn sem ég nota setji mig ekki í hættu? Má ég athuga hvað hugbúnaðurinn er að gera? Hvenær er ég að brjóta lög í tölvunni?

Svörin við þessum spurningum eru oft óljós og gráa svæðið virðist stórt, og samt eru þær aðeins örfá dæmi um þær hættur sem getja steðjað að almenningi í stafrænu umhverfi þar sem lagalegt virki er ekki fullgert eða sniðið að nýjum aðstæðum til að vernda rétt einstaklinga í stafrænu samhengi. Það getur t.d. átt við um að stjórna eigin umhverfi, stýra aðgengi að sínum upplýsingum, deila upplýsingum og svo framvegis.

Nú hef ég minnst á nokkrar mikilvægar hliðar stafræns frelsis, og reynt að gefa örlitla kynningu á því en þar sem ég er hvorki siðfræðingur né lögfræðingur treysti ég mér ekki til að skilgreina það frekar hér, og vona að þessi inngangur dugi. Næst vil ég nefnilega tala um eitthvað sem ég þekki persónulega, frjálsan hugbúnað Frjáls hugbúnaður er m.a.s. frekar villandi nafn, því það er ekki bara hugbúnaðurinn sem er frjáls, heldur fyrst og fremst notandinn, og frelsi það sem hugbúnaðurinn býr yfir notendum sínum til góða, hefur gífurlega jákvæðar aukaverkanir í stærra samhengi stafræns frelsis.

Mikilvægi frjáls hugbúnaðar fyrir mannlegt samfélag nær nefnilega langt, langt útfyrir fjárhagslegan sparnað til skamms tíma. Frjáls hugbúnaður er samkvæmt eðli sínu öllum opinn, aðgengilegur, og gegnsær, svo allt samfélagið getur skoðað og gagnrýnt þá virkni og ferla sem notast er við, öryggisholur má finna og laga, bakdyr get ekki leynst bakvið óskiljanlegt vélamál, og sama gildir um þau ferli sem meðhöndla persónulegar upplýsingar. Við höfum rétt á því að vita hvernig (stafræni) heimurinn virkar, og notkun og útbreiðsla frjáls hugbúnaðar er stórt skref í átt til þess. Viljum við stafrænar kosningar þar sem enginn getur gagnrýnt hugbúnaðarferlana, eða fundið villur eða öryggisholur? Viljum við stafrænt umhverfi þar sem okkar gögn, okkar réttur, okkar frelsi er bundið ákvörðunum aðila (hugbúnaðarframleiðanda) sem við höfum engin áhrif á, enga stjórn yfir?

Viljum við að komandi kynslóðir búi við umhverfi sem leyfir þeim að skilja, leyfir þeim að vita hvernig umhverfi þeirra virkar, eða viljum við að komandi kynslóðir, þekking þeirra og örlög verði fjötruð af lögum og reglum sem samræmast ekki nýju umhverfi, fjötruð í upplýsingakerfum sem hafa sitt fyrsta markmið að skapa verðmæti fyrir eigendur sína, og kannski sem næsta markmið að veita þjónustu. Eins og Barlow sagði þá snýst þetta um réttinn til að vita allt sem snertir mann persónulega, vita hvað skattpeningurinn manns fer í, hver hefur aðgang að gögnunum manns, og þar sem tækni nútímans leyfir okkur að deila upplýsingum með því sem næst engum kostnaði þá höfum við öll réttinn á að vita allt sem varðar okkur sjálf eða engan annan. Eðli stafræna heimsins er slíkt að upplýsingar geta flætt því sem næst óendanlega og kostnaðarlaus milli okkar. Það eina sem heftir frjálst flæði þekkingar og hraðari framþróun mannkyns er okkar eigi hræðsla við að aðlagast breyttum aðstæðum. 

Ég segi, bregðumst við strax! Gegnsæji og frjálst flæði upplýsinga strax! Stjórnvöld á Íslandi hafa undanfarin ár gert meira rétt en rangt í þessum efnum, og við í FSFÍ höfum síðan félagið var stofnað átt góð samskipt við stjórnvöld, og við trúum því að viljinn sé fyrir hendi hjá flestum flokkum til að tryggja það að á Ísland skapist umhverfi þar sem stafrænu frelsi okkar er ekki ógnað, þar sem allar mikilvægar hliðar samfélagsin eru okkur skiljanlegar, og upplýsingar og þekking sem við byggjum upp saman er okkur öllum aðgengileg, hvort sem um ræðir fyriræki eða einstaklinga. En nú er komið að þér, kæri lesandi, að láta stafrænt frelsi þig varða, og ekki sætta þig við fjötra vanþekkingar og ógegnsæjis. Án almennrar vitundarvakningar samfélagsins og þrýstings frá almenningi er ólíklegt að frelsissjónarmið okkar nái fram að ganga, og því miður líklegt að einkahagsmunir fárra en stórra fyrirtækja sem hafa grætt vel á óbreyttu ástandi muni fá framsætið, og afleiðingar þess til lengri tíma gætu orðið skelfilegar.

Nokkrar leiðir eru til til þess að draga úr gjaldeyrisútstremi, en tvær helstu eru aukning á útflutningi annars vegar og aðhald hinsvegar. Aðhald birtist í nokkrum myndum, en eitt form aðhalds er að minnkra bruðl – það er að segja, hætta að kaupa dýru vöruna í stað sambærilegrar ódýrari vöru.

Það er afar brýnt að Ísland sem heild hætti að borga erlendum fyrirtækjum fyrir það sem hægt er að fá ýmist hérlendis eða frítt.

Frjáls hugbúnaður er skilgreindur sem hugbúnaður þar sem leyfi höfundar er veitt til að nota hugbúnaðinn, læra af honum, deila honum með öðrum, og að bæta hann. Hugbúnaðarþörfum íslensks samfélags má mæta fullkomnlega með frjálsum hugbúnaði, sem kostar ekkert að flytja inn og er hægt að aðlaga alfarið að íslenskum þörfum, með þýðingum, staðfæringum og endurbótum svo fátt eitt sé nefnt.

Nýlega ákvað Microsoft, einn helsti hugbúnaðarframleiðandi heims, að sala á hugbúnaði til Íslands skyldi miðast við að gengið á evrunni væri 120 krónur, en þessi afsláttur er töluverður. Í ljósi þessa göfuga útspils eins ríkasta fyrirtækis heims eru framleiðendur á frjálsum hugbúnaði tilbúnir til að veita öllum íslenskum aðilum, opinberum sem einkaaðilum, fyrirtækjum sem einstaklingum, ókeypis og frjálsan aðgang að sínum vörum til eilífðarnóns, eins og hann hefur gert nú í áratugi.

Í dag eru vörur þær sem framleiddar eru undir formerkjum stafræns frelsis ótrúlega mörg: Linux stýrikerfið, OpenOffice skrifstofupakkinn, Firefox vafrinn, Apache vefþjónninn, MySQL gagnagrunnurinn og svo framvegis. En frjálsi heimurinn framleiðir ekki bara hugbúnað, heldur líka menningarverðmæti svo sem Wikipedia alfræðiritið, sem er stærsta og
ítarlegasta alfræðirit heims. Kvikmyndir, tónlist, og margt fleira er gefið út undir sambærilegum skilmálum við frjálsan hugbúnað, en undantekningarlaust er þar um að ræða vörur sem kosta ekki neitt.

Forsætisráðuneytið gaf fyrr á árinu út stefnu varðandi frjálsan hugbúnað, sem mætti hafa fengið mun meiri athygli. Það er tími til komið að einhver skoði þessa stefnu rækilega, og jafnvel íhugi hvort að hún sé ekki allt of mild í merkingu sinni. Punktarnir í stefnunni eru fimm:

1. Gæta skal þess að gefa frjálsum hugbúnaði sömu tækifæri og séreignarhugbúnaði þegar tekin er ákvörðun um kaup á nýjum búnaði og ávallt skal leitast við að gera sem hagstæðust kaup.

2. Leitast verði við að velja hugbúnað sem byggist á opnum stöðlum, hvort sem um staðlaðan búnað sé að ræða eða sérsmíðaðan. Opnir staðlar eru yfirleitt ráðandi í frjálsum hugbúnaði.

3. Stefnt verði að því að opinberir aðilar verði ekki of háðir einstökum hugbúnaðarframleiðendum og þjónustuaðilum. Notkun frjáls hugbúnaðar er liður í því.

4. Stefnt skal að því að hugbúnaður sem smíðaður er og fjármagnaður af opinberum aðilum, m.a. í rannsóknar- og þróunarverkefnum, verði endurnýtanlegur. Liður í því er að hugbúnaðurinn sé frjáls. Í upphafi slíkra verkefna skal gera áætlun um endurnýtingu hugbúnaðarins.

5. Stuðlað verði að því að nemendur í menntastofnunum landsins fái tækifæri til að kynnast og nota frjálsan hugbúnað til jafns við séreignarhugbúnað.

Þessi stefna er frábært skref í rétta átt, en þegar stefnan var samin var engin leið að vita að kostnaður vegna hugbúnaðarleyfa átti eftir að margfaldast sökum breytinga á efnahagsástandinu. Jafnvel með góðlátlegu
framtaki Microsoft þá hafa hugbúnaðarútgjöld fyrirtækja og ríkisstofnanna aukist til muna vegna fjármálaóreiðunnar, til dæmis vegna gagnagrunnskerfa, fjársýslukerfa, vefþjóna, póstþjóna, margmiðlunarhugbúnaðar og fleira.

Við verðum því að gera nýja og harðari kröfu. Það er klárt mál að það er ósanngjarnt að fólk greiði fyrir vöru þegar sambærilega eða betri vöru má fá frítt. Enginn sem hefur þekkingu á frjálsum og lokuðum hugbúnaði neitar því að frjáls hugbúnaður er í nær öllum tilfellum betri en séreignarhugbúnaðurinn.

Krafan er því einföld: Vilji framleiðendur séreignarhugbúnaðar halda áfram þátttöku í íslenskum efnahag verða þeir að lækka verðið á sínum vörum niður í núll, ekki bara strax, heldur til frambúðar.

Ástæðan er sú að hugbúnaður er afritaður án jaðarkostnaðar; það kostar ekkert að dreifa hugbúnaði umfram þá föstu upphæð sem kostaði að framleiða hugbúnaðinn í upphafi. Hægt er að ná fram sömu innlendu tekjum af sölu þjónustu við hugbúnað og fást við sölu hugbúnaðarins, og viðskiptalíkön fyrirtækja sem átta sig á þessum mikilvæga greinarmun eru ekki í neinni hættu. Mörg íslensk fyrirtæki hafa áttað sig á þessu, og fyrirtæki eins og CCP gætu í rauninni gert hugbúnaðinn sinn frjálsan án þess að fórna neinu. Þeirra tekjur koma ekki frá sölu hugbúnaðarins – þvert á móti gefa þeir hann frítt – heldur af sölu áskriftar að þjónustunni sem hugbúnaðurinn er; fólk kaupir sig inn í heim þann sem CCP rekur, og þar liggja verðmætin. Ef hugbúnaðurinn væri frjáls eru allar líkur á því að áhugasamir spilarar myndu leggja sitt að mörkum við að bæta hugbúnaðinn, sem yrði til bóta bæði fyrir fyrirtækið og spilaranna.

Erlendis hafa mörg fyrirtæki áttað sig á þessu líka. Sun Microsystems hefur á undanförnum árum frelsað sinn hugbúnað og gefið hann frítt, vitandi það að þeirra helstu tekjulindir eru af sölu á þjónustu annars vegar og vélbúnaði hinsvegar.

Það er mikilvægt fyrir íslensku þjóðina að fyrirtæki sem framleiða hugbúnað hætti að selja vörur sem kostar þá ekkert að afrita. Geri þeir það ekki, þá túlkast það sem árás á sjálfstæði þjóðarinnar nú á krepputímum. Þeirra vörur eru ekki af því taginu að tekið verður af þeim: þegar hægt er að afrita eitthvað óendanlega oft án þess að kostnaður hljótist af er hreinlega ósiðlegt að útiloka einhvern, hvað þá rukka leigu af því.

Fyrstu mótmælin sem framleiðendur og seljendur séreignarhugbúnaðar munu leggja fram við þessu er að rekstrarkostnaður á frjálsum hugbúnaði sé meiri en af séreignarhugbúnaði. Við þessu á ég til tvö svör.

Fyrsta svarið er að þetta er haugalygi. Í dag borgar Íslenska ríkið tugi, ef ekki hundruði milljóna króna árlega til Microsoft í leigu eða afnotagjöld af stýrikerfinu þeirra einu og sér, og ofan á það bætast margar tugir milljóna til viðbótar vegna skrifstofupakkans þeirra. Skólar og stofnanir greiða þá jafnframt fyrir sérfræðihugbúnað þó svo að yfirleitt sé til hliðstæður frjáls hugbúnaður.

Annað svarið er að mikill meirihluti af þeim peningum sem fara í að greiða fyrir reksturinn af séreignarhugbúnaði fer rakleiðis úr landi, en með frjálsan hugbúnað er hægt að halda öllu fjármagninu innan íslenska hagkerfisins og eiga afgang. Öllum tölvukerfum fylgir töluverð umsýsla, hvort sem framleiðandinn sé fyrirtæki eða sjálfboðaliðar. Með því að nota frjálsan hugbúnað geta kerfisstjórar séð um alla umsýslu án þess að neinn hluti kostnaðarins sé greiddur til erlendra aðila.

Þetta er því tillagan: Hættum að greiða fyrir hugbúnað.

Yrði Ísland fyrsta landið til að stíga þetta skref? Þvert á móti. Brasilía fór þessa leið fyrir nokkrum árum, sem og Kína. Stór hluti stjórnsýslu Californíu er keyrður á frjálsum hugbúnaði, og fjölmörg önnur ríki og sveitarfélög hafa hætt að greiða fyrir sinn hugbúnað. Á norðurlöndum hefur Skolelinux verkefnið unnið til fjölmargra verðlauna fyrir sín jákvæðu áhrif innan menntastofnanna. Smám saman er fólk allsstaðar í heiminum að uppgötva kosti þess að nýta sér afrakstur
samvinnu sjálfboðaliða um allan heim.

Í ofanálag við leyfisgjöldin hefur íslenska ríkið kostað þýðingu á Microsoft Windows, verkefni sem kostaði tugir milljóna. Ubuntu Linux dreifingin er nú 21% þýdd á íslensku, en þá er um að ræða þýðingu á öllum þeim þúsundum forrita sem fylgja kerfinu. Megnið af grunnkerfinu hefur þá verið þýtt, og þýðingarvinnan gengur mjög vel sem
samvinnuverkefni fjölmargra einstaklinga.

Sömuleiðis greiðir menntamálaráðuneytið fyrir aðgang allra íslendinga að vefútgáfu Encyclopedia Britannica, en á sama tíma er frjálsa samvinnuverkefnið Wikipedia mun oftar heimsótt af íslendingum, og það kostar engan neitt að fá aðgang að því. Íslenskun Wikipedia gengur einnig rosalega vel, en í íslensku útgáfunni eru nú rúmlega 24000 greinar.

Annað sem er hugsanlega mikilvægara til lengri tíma litið er að leggja til að íslensk fyrirtæki sem fara í gjaldþrot af hverskyns ástæðum frelsi allan þann hugbúnað sem þeir hafa skrifað ef nokkur er, þannig að kóðinn glatist ekki vegna gjaldþrotsins og megi hugsanlega endurnýtast annarsstaðar í samfélaginu. Það er líklegt að íslenskt samfélag hafi
orðið af hundruðum milljóna króna vegna hugbúnaðar sem hefur verið þróaður fyrir áhættufé og horfið svo inn í eilífðina vegna þess eins að fjármagn vantaði.